Giải mã điểm nghẽn quản trị công và nghịch lý minh bạch cấp cơ sở

Bài phân tích bóc tách toàn diện bức tranh quản trị công địa phương qua Báo cáo Chỉ số Hiệu quả Quản trị và Hành chính công cấp tỉnh (PAPI) năm 2024, vạch trần nghịch lý giữa nỗ lực hoàn thiện thể chế và thực trạng “khống chế thông tin” tại cấp cơ sở. Bằng việc mổ xẻ các điểm nghẽn trong công khai ngân sách, bình xét hộ nghèo và minh bạch quản trị đất đai, công trình làm rõ hệ lụy nhân văn sâu sắc đối với niềm tin chiến lược của nhân dân và phẩm giá của những nhóm yếu thế trong xã hội. Mọi số liệu thực chứng được chuyển hóa thành hệ thống lập luận đanh thép, làm nền tảng bóc tách nguyên nhân thể chế, tác động kinh tế – xã hội và định hình bài học quản trị quốc gia hướng tới năm 2026.

Xem tóm tắt bằng web tương tác TẠI ĐÂY

Phần 1: Bức tranh PAPI 2024 và điểm nghẽn “Công khai, Minh bạch”: Lỗ hổng trong tiếp cận thông tin và quản trị đất đai cấp cơ sở

1.1. Thực trạng công khai, minh bạch ngân sách xã/phường và danh sách hộ nghèo: Sự thiếu vắng cơ chế giám sát thực chất của người dân

Mọi thể chế chính trị tiến bộ đều lấy mức độ công khai, minh bạch làm thước đo liêm chính và là điều kiện tiên quyết để xác lập niềm tin của người dân vào bộ máy quản trị công. Tuy nhiên, kết quả khảo sát PAPI năm 2024 đã phơi bày một thực tế đáng quan ngại: chỉ số thành phần “Công khai, minh bạch trong việc ra quyết định ở địa phương” vẫn tiếp tục là một trong những điểm nghẽn trì trệ nhất của bộ máy hành chính cấp cơ sở. Nhìn vào bức tranh tổng thể, điểm trung bình toàn quốc về thu, chi ngân sách cấp xã/phường chỉ dừng lại ở con số khiêm tốn là 1,38 trên thang điểm 2,5. Con số biết nói này phản ánh một khoảng cách sâu sắc giữa quy định pháp lý trên giấy tờ và thực tiễn thực thi tại các trụ sở Ủy ban nhân dân cấp xã.

Dù Luật Thực hiện dân chủ ở cơ sở năm 2022 (có hiệu lực từ năm 2023) và Luật Ngân sách nhà nước năm 2015 đã quy định rõ nghĩa vụ của chính quyền địa phương trong việc niêm yết công khai chi tiết các khoản thu, chi ngân sách, dữ liệu PAPI 2024 cho thấy tỷ lệ người dân thực sự được biết hoặc có cơ hội tham gia đóng góp ý kiến về ngân sách cấp xã vẫn duy trì ở mức báo động: dưới 35%-40% trên phạm vi toàn quốc. Việc công khai ngân sách tại không ít địa phương hiện nay chỉ mang tính đối phó, bị động và hình thức. Các bảng niêm yết thông tin thường được đặt ở những vị trí khuất nẻo tại trụ sở chính quyền, sử dụng thuật ngữ kế toán phức tạp, đánh đố người dân, hoặc hoàn toàn thiếu vắng các kênh truy cập số hóa công khai. Người dân – với tư cách là chủ thể đóng thuế và là người thụ hưởng trực tiếp – bị đẩy ra bên ngoài quy trình giám sát dòng tiền ngân sách của chính địa phương mình.

Sự thiếu minh bạch này càng trở nên nhức nhối khi nhìn vào công tác quản lý các chính sách an sinh xã hội tại cơ sở, điển hình là việc bình xét và công khai danh sách hộ nghèo. Mặc dù điểm số xác nhận danh sách hộ nghèo được công khai minh bạch đạt 1,72 trên thang điểm 2,5 – cao hơn so với công khai ngân sách – nhưng đằng sau con số ấy là những hệ lụy nhân văn nhức nhối. Tại nhiều làng xã, hiện tượng bình xét hộ nghèo thiếu khách quan, bị chi phối bởi quan hệ thân tộc, “cánh hẩu” hoặc sự ưu ái cá nhân của cán bộ cơ sở vẫn diễn ra dai dẳng. Việc niêm yết danh sách không được thực hiện đầy đủ tại các nhà văn hóa thôn, bản, khiến cơ chế tự giám sát của cộng đồng bị vô hiệu hóa.

Khi nguồn lực an sinh xã hội bị phân bổ sai lệch, những người thực sự yếu thế, nghèo khó sẽ bị tước đoạt mất phao cứu sinh tối thiểu. Đây không đơn thuần là một sai sót nghiệp vụ hành chính, mà là một hành vi xâm phạm trực tiếp đến phẩm giá và quyền lợi sống còn của con người. Việc thiếu vắng cơ chế kiểm toán độc lập và thiếu chế tài xử lý nghiêm minh trách nhiệm của người đứng đầu chính quyền cấp xã đã tạo ra một khoảng trống quyền lực, biến dân chủ cơ sở thành một thứ “dân chủ biểu quyết” hình thức, nơi tiếng nói của người dân bị lấn át bởi sự mập mờ của bộ máy quản lý địa phương.

1.2. Minh bạch thu hồi đất, bảng giá đất và quy hoạch sử dụng đất cấp cơ sở: Điểm nóng của khiếu kiện và bất bình đẳng

Nếu sự thiếu minh bạch trong ngân sách xã/phường gieo rắc sự hoài nghi, thì rào cản thông tin trong quản trị đất đai cấp cơ sở chính là ngòi nổ kích hoạt các mâu thuẫn xã hội gay gắt nhất hiện nay. Dữ liệu PAPI năm 2024 tiếp tục chỉ ra rằng chỉ số thành phần về minh bạch quy hoạch, kế hoạch sử dụng đất và bảng giá đất luôn nằm trong nhóm có điểm số thấp nhất toàn quốc, thường xuyên dao động dưới ngưỡng 1,0 đến 1,2 trên thang điểm 2,5.

Sự mờ đục thông tin này phản ánh một thực trạng bức bối: hơn 60%-70% tổng số đơn thư khiếu kiện hành chính phức tạp, kéo dài từ cấp cơ sở đến các cơ quan trung ương trong nhiều năm qua đều bắt nguồn từ các tranh chấp liên quan đến thu hồi đất, bồi thường, hỗ trợ và tái định cư. Thực tế khảo sát ghi nhận tỷ lệ người dân được thông báo trước về kế hoạch sử dụng đất hoặc được tiếp cận bảng giá đất chính thức của chính quyền địa phương trước khi triển khai dự án vẫn duy trì ở mức dưới 30%. Người dân hầu như hoàn toàn bị động khi tài sản gắn liền với sinh kế cốt lõi của họ – mảnh đất canh tác hay ngôi nhà – bị thu hồi.

Sự bất cân xứng thông tin (asymmetry of information) trong quản trị đất đai đã tạo ra một môi trường dung dưỡng cho hiện tượng “chủ nghĩa tư bản thân hữu” và sự thao túng của các nhóm lợi ích ở cấp địa phương. Khi quy hoạch sử dụng đất không được công khai rộng rãi và kịp thời, một bộ phận cán bộ biến chất phối hợp với các doanh nghiệp bất động sản có thể dễ dàng “đi tắt đón đầu”, thâu tóm đất đai với giá rẻ mạt trước khi quy hoạch được công bố. Ngược lại, người dân – những người sở hữu quyền sử dụng đất hợp pháp – lại bị áp mức giá bồi thường dựa trên khung giá đất hành chính do Nhà nước ban hành vốn thấp hơn rất nhiều so với giá trị thị trường thực tế.

Mặc dù Luật Đất đai năm 2024 (có hiệu lực từ ngày 01 tháng 8 năm 2024) và Luật Tiếp cận thông tin năm 2016 đã đặt ra các hành lang pháp lý nhằm bắt buộc công khai toàn bộ quy hoạch và nguyên tắc xác định giá đất theo thị trường, nhưng trên thực tế tại cấp cơ sở, khoảng cách từ luật định đến thực thi vẫn là một vực thẳm. Sự trì trệ này bóc tách một mâu thuẫn triết học sâu sắc trong quản trị công: sự đối lập giữa “minh bạch thủ tục” (procedural transparency – làm đúng quy trình trên hồ sơ) và “minh bạch thực chất” (substantive transparency – đảm bảo người dân hiểu, biết và bảo vệ được quyền lợi của mình).

Khi người dân bị đẩy vào thế yếu thông tin, việc đền bù đất đai trở thành một quá trình tước đoạt tài sản thụ động, đẩy hàng ngàn hộ gia đình nông dân vào rủi ro mất sinh kế bền vững, rơi vào bẫy nghèo đa chiều mới. Bất bình đẳng về thông tin đất đai chính là nguồn gốc sâu xa tạo nên bất bình đẳng giàu nghèo và xói mòn nghiêm trọng niềm tin chiến lược của quần chúng nhân dân vào tính liêm chính của thể chế.

Phần 2: Bẫy “nhũng nhiễu” và chi phí không chính thức: Sự bào mòn tài sản xã hội và xói mòn liêm chính công vụ

Nếu sự thiếu minh bạch trong tiếp cận thông tin và quản trị đất đai ở cấp cơ sở tạo ra “vùng tối” thể chế, thì chính tại vùng tối đó, nạn vòi vĩnh và chi phí không chính thức đã bùng phát như một thứ “thuế ẩn” bào mòn thu nhập của người dân và làm tha hóa bộ máy công quyền. Hiện tượng nhũng nhiễu khi người dân thực hiện các dịch vụ công thiết yếu không đơn thuần là sự “ma sát” hành chính nhỏ nhặt, mà là điểm nghẽn thể chế nghiêm trọng, biến những quyền lợi hợp pháp, định hiến của công dân thành đối tượng kinh doanh lợi ích của một bộ phận cán bộ thi hành công vụ.

2.1. “Chi phí không chính thức” trong dịch vụ làm Giấy chứng nhận quyền sử dụng đất và dịch vụ y tế tuyến tỉnh/huyện

Trong cấu trúc Chỉ số thành phần 4 về “Kiểm soát tham nhũng trong khu vực công” của Báo cáo PAPI 2024, chỉ số đo lường nạn vòi vĩnh và chi phí không chính thức khi người dân làm thủ tục hành chính vẫn duy trì ở mức báo động. Cụ thể, tỷ lệ người dân phải chi trả chi phí không chính thức khi làm thủ tục cấp Giấy chứng nhận quyền sử dụng đất (Sổ đỏ) năm 2024 ghi nhận ở mức 30,7%. Dù con số này thể hiện sự cải thiện định lượng so với giai đoạn trước năm 2021 (thời điểm tỷ lệ này thường xuyên vượt ngưỡng 40%), nhưng thực tế nghiên cứu vẫn phơi bày một nghịch lý chát đắng: cứ 3 người dân đi làm thủ tục đất đai thì có gần 1 người phải “bôi trơn” để bộ máy vận hành đúng chức năng vốn có của nó.

Tình trạng nhũng nhiễu không dừng lại ở lĩnh vực đất đai mà còn xâm nhập sâu vào hệ thống y tế công lập – nơi bảo vệ mạng sống và sức khỏe của nhân dân. Số liệu PAPI 2024 chỉ ra rằng có tới 32,5% người bệnh hoặc người nhà bệnh nhân khi khám chữa bệnh tại các bệnh viện công lập tuyến tỉnh và huyện phải trả thêm các khoản chi phí không chính thức, “lót tay” hoặc đưa tiền quà ngoài quy định cho nhân viên y tế để được chăm sóc chu đáo hơn hoặc tránh bị phân biệt đối xử.

Xét dưới góc độ pháp lý, hành vi vòi vĩnh chi phí không chính thức vi phạm trực tiếp các điều khoản cấm được quy định tại Luật Phòng, chống tham nhũng năm 2018, Luật Khám bệnh, chữa bệnh năm 2023 và tinh thần đơn giản hóa thủ tục hành chính của Luật Đất đai năm 2024. Tuy nhiên, sự tồn tại dai dẳng của bẫy nhũng nhiễu phơi bày rào cản hệ thống: sự cồng kềnh, phức tạp và thiếu chuẩn hóa trong quy trình xử lý hồ sơ đã trao cho cán bộ cơ sở “quyền lực ẩn” để nhũng nhiễu. Bằng việc kéo dài thời gian thụ lý, tạo ra các lý do kỹ thuật mơ hồ hoặc cố tình chậm trễ, họ đẩy người dân vào thế thụ động, buộc phải lựa chọn giải pháp “bôi trơn” như một cơ chế tự vệ tài chính để giảm thiểu chi phí cơ hội.

Hệ lụy nhân văn của hiện tượng này là vô cùng tàn nhẫn. Đất đai là tài sản tích lũy cả đời của hộ gia đình nông dân, còn y tế là chỗ dựa sinh mệnh cuối cùng của người yếu thế. Khi chi phí không chính thức trở thành “quy luật ngầm”, dịch vụ công thiết yếu bị thương mại hóa méo mó, chuyển hóa nghĩa vụ phục vụ của Nhà nước thành giao dịch mua bán đặc quyền. Người nghèo và các nhóm yếu thế – những chủ thể không có dư dả tài chính – trở thành nạn nhân chịu tổn thương nặng nề nhất. Họ không chỉ bị móc túi bởi những khoản chi phí phi pháp, mà còn bị tước đoạt phẩm giá công dân khi quyền lợi chính đáng của họ bị trì hoãn hoặc coi thường. Đây chính là cơ chế xói mòn lòng tin công cộng, biến liêm chính công vụ thành một khái niệm xa xỉ tại cấp thực thi cơ sở.

2.2. Tình trạng “vòi vĩnh” trong giáo dục tiểu học công lập và tuyển dụng vào khu vực công

Nạn nhũng nhiễu và chi phí không chính thức không chỉ dừng lại ở các giao dịch hành chính ngắn hạn, mà còn cắm rễ vào hai trụ cột quyết định sự phát triển dài hạn của quốc gia: môi trường giáo dục tiểu học và cơ chế tuyển dụng công vụ.

Tại môi trường giáo dục tiểu học công lập – nơi đặt những gạch nối đầu tiên cho nhân cách và tri thức của thế hệ tương lai – Báo cáo PAPI 2024 ghi nhận có tới 38,2% phụ huynh cho biết họ vẫn phải đóng góp các khoản chi phí “tự nguyện” mang tính ép buộc hoặc chi trả chi phí không chính thức cho nhà trường và giáo viên để con em mình được nhập học, chọn lớp, hoặc nhận được sự quan tâm bình thường. Mặc dù Luật Giáo dục năm 2019 và các văn bản hướng dẫn quản lý tài chính trường học đã cấm triệt để tình trạng lạm thu dưới mọi hình thức, nhưng trên thực tế, các quỹ phụ huynh, khoản đóng góp “xã hội hóa” vô hình trung lại bị biến tướng thành tấm bình phong che đậy cho hành vi thương mại hóa môi trường sư phạm.

Song song đó, bức tranh tuyển dụng vào khu vực công tiếp tục giội một gáo nước lạnh vào niềm tin của xã hội về sự công bằng. Dữ liệu từ Chỉ số thành phần 4 của PAPI 2024 phơi bày một thực trạng u xám: có đến 62,5% người dân được hỏi tin rằng phải có “mối quan hệ thân quen” hoặc chi trả “tiền lót tay” mới có thể xin được việc làm trong các cơ quan nhà nước. Chỉ số này phản ánh niềm tin vào tính minh bạch của công tác tuyển dụng công chức, viên chức theo Luật Cán bộ, công chức và Luật Viên chức đang rơi vào khủng hoảng nghiêm trọng.

Bản chất của rào cản hệ thống ở đây là sự lên ngôi của “vốn quan hệ” và “vốn tiền bạc”, hoàn toàn đè bẹp “vốn tri thức” và năng lực thực tế. Khi cơ hội tiếp cận giáo dục chất lượng cao bị chi phối bởi khả năng tài chính của phụ huynh, bất bình đẳng xã hội lập tức được tái sản xuất ngay từ vạch xuất phát của trẻ em. Trớ trêu hơn, khi cánh cửa bước vào bộ máy công quyền bị bịt kín bởi các giao dịch ngầm, động lực phấn đấu và tinh thần cống hiến của hàng triệu trí thức trẻ bị triệt tiêu hoàn toàn.

Hệ lụy triết học và xã hội của bẫy nhũng nhiễu này là cực kỳ sâu sắc: nó tạo ra một vòng xoáy tha hóa khép kín trong quản trị quốc gia. Những cá nhân bước chân vào bộ máy nhà nước bằng con đường “lót tay” và hệ thống quan hệ thân quen sẽ có xu hướng lặp lại chính thói vòi vĩnh, nhũng nhiễu để “thu hồi vốn” khi nắm giữ quyền lực trong tay. Vòng xoáy này không chỉ triệt tiêu nguyên tắc cống hiến và tài năng trong khu vực công, mà còn bào mòn tận gốc rễ tài sản xã hội quan trọng nhất: lòng tin chiến lược của nhân dân vào sự liêm chính, công bằng và tính chính danh của thể chế hành chính quốc gia.

Phần 3: Hệ lụy kinh tế – xã hội và tác động nhân văn: Sự gia tăng bất bình đẳng, xói mòn vốn xã hội và cái giá của sự trì trệ thể chế

3.1. Phân hóa bẫy bất bình đẳng và sự tổn thương của các nhóm yếu thế trong tiếp cận dịch vụ công và quyền tài sản

Mọi bất bình đẳng thể chế đều không dừng lại ở sự chênh lệch về thu nhập định lượng, mà nguy hiểm hơn, nó củng cố sự chênh lệch về quyền lực và cơ hội thụ hưởng các quyền cơ bản của con người. Khi các quy trình hành chính công thiếu tính minh bạch và bị thương mại hóa ngầm, những nhóm yếu thế nhất trong xã hội – người nghèo, đồng bào dân tộc thiểu số, lao động tự do và phụ nữ yếu thế – luôn là những chủ thể đầu tiên bị đẩy ra bên lề của sự phát triển.

Bức tranh thực chứng từ Báo cáo Chỉ số PAPI năm 2024 ở Chỉ số thành phần 8 (Quản trị điện tử) phơi bày một khoảng trống số (digital divide) đầy nhói lòng. Mặc dù công cuộc chuyển đổi số quốc gia được triển khai quyết liệt, tỷ lệ người dân thực sự tiếp cận và thực hiện thành công thủ tục hành chính trên Cổng dịch vụ công trực tuyến cấp quốc gia hoặc cấp tỉnh toàn quốc chỉ đạt mức vô cùng khiêm tốn là 7,6%. Đáng chú ý, sự thụ hưởng này phân hóa sâu sắc theo mức sống và trình độ học vấn: nhóm cư dân đô thị có thu nhập cao tiếp cận hạ tầng số tương đối thuận lợi, trong khi tỷ lệ này ở nhóm hộ nghèo và đồng bào dân tộc thiểu số ở các khu vực nông thôn, vùng sâu vùng xa chỉ dừng ở mức dưới 3%.

Nghịch lý nằm ở chỗ, khi nhiều chính quyền địa phương chạy theo thành tích “hồ sơ trực tuyến” bằng cách cắt giảm đột ngột các kênh tiếp nhận trực tiếp truyền thống, họ đã vô tình tạo ra một rào cản công nghệ kiên cố. Người dân yếu thế – những người thiếu thiết bị thông minh, thiếu kỹ năng thao tác số và không có tiền chi trả cho các dịch vụ môi giới – bị tước đoạt quyền tiếp cận dịch vụ hành chính một cách bình đẳng. Dịch vụ công, thay vì đóng vai trò là công cụ an sinh bảo trợ xã hội, lại trở thành một thứ xa xỉ phẩm kỹ thuật số.

Bất bình đẳng này càng trở nên khốc liệt hơn trong lĩnh vực quản trị đất đai và cung ứng dịch vụ công căn bản (Chỉ số thành phần 7). Khi thủ tục cấp Giấy chứng nhận quyền sử dụng đất kéo dài và bị bủa vây bởi các khoản chi phí không chính thức, người giàu có đủ tiềm lực tài chính để “bôi trơn” và rút ngắn thời gian, trong khi người nghèo lại phải gánh chịu rủi ro pháp lý và chi phí cơ hội đắt đỏ. Các khoản tiền “lót tay” hay chi phí phụ thu bất hợp lý tại các cơ sở y tế công lập tuyến huyện, cùng nạn “lạm thu” núp bóng đóng góp tự nguyện tại các trường tiểu học công lập, đang trực tiếp bào mòn nguồn tài chính ít ỏi của các gia đình yếu thế.

Về mặt pháp lý, thực trạng này đi ngược lại tinh thần của Luật Bình đẳng giới năm 2006, Luật Đất đai năm 2024 và các Chương trình mục tiêu quốc gia về phát triển kinh tế – xã hội vùng đồng bào dân tộc thiểu số. Xét dưới góc độ triết học nhân văn, khi một thể chế để cho chi phí không chính thức và rào cản thủ tục đè nặng lên vai người nghèo, thể chế đó đang gây tổn hại nghiêm trọng đến phẩm giá con người. Nó buộc người dân phải nhẫn nhịn xin xỏ những điều vốn thuộc về quyền công dân hợp pháp của họ, từ đó tái sản xuất bẫy nghèo đói và sự bất an xã hội qua nhiều thế hệ.

3.2. Xói mòn vốn xã hội, suy giảm niềm tin chiến lược và hội chứng “sợ sai, đùn đẩy trách nhiệm” trong quản trị công

Vốn xã hội (Social Capital) – được cấu thành từ sự tin cậy lẫn nhau giữa công dân với chính quyền và tinh thần gắn kết cộng đồng – là hạ tầng mềm quyết định sức mạnh nội sinh của một quốc gia. Tuy nhiên, những điểm nghẽn kéo dài trong minh bạch và kiểm soát tham nhũng đang trực tiếp xói mòn nguồn vốn chiến lược này.

Số liệu PAPI năm 2024 tại Chỉ số thành phần 1 (Sự tham gia của người dân ở cấp cơ sở) chỉ ra một thực trạng đáng báo động: sự tham gia của người dân vào đời sống chính trị – xã hội tại địa phương tiếp tục duy trì ở mức thấp và mang nặng tính hình thức. Tỷ lệ người dân trực tiếp tham gia các cuộc họp bầu Trưởng thôn, Tổ trưởng dân phố hoặc đóng góp ý kiến cho các kế hoạch phát triển kinh tế – xã hội cấp xã không có sự đột phá. Nguyên nhân cốt lõi xuất phát từ việc người dân nhận thấy ý kiến của họ thiếu sức nặng phản hồi, hoặc các khoản đóng góp tự nguyện cho công trình công cộng bị thiếu minh bạch trong thu chi.

Hệ lụy trực tiếp của tình trạng này là sự xuất hiện của “Bẫy thờ ơ chính trị” (Political Apathy). Khi niềm tin vào cơ chế giải trình bị tổn thương, người dân lựa chọn giải pháp rút lui khỏi các không gian công cộng. Sự thờ ơ này không phải là dấu hiệu của sự đồng thuận xã hội, mà là biểu hiện của sự thất vọng thụ động. Người dân dừng việc giám sát chính quyền không phải vì bộ máy đã liêm chính hoàn toàn, mà vì họ mất đi niềm tin rằng sự giám sát của mình sẽ tạo ra thay đổi thực chất. Sự đứt gãy kết nối giữa chính quyền cấp cơ sở và nhân dân làm suy yếu nghiêm trọng nền tảng dân chủ ở xã, phường, thị trấn.

Song song với bẫy thờ ơ của nhân dân là một căn bệnh thể chế hiểm hóc bùng phát mạnh mẽ trong bộ máy chính quyền: hội chứng “sợ sai, né tránh, đùn đẩy trách nhiệm”. Trước sự siết chặt của công tác phòng, chống tham nhũng nhưng thiếu các hành lang pháp lý bảo vệ cán bộ năng động, đổi mới sáng tạo, một bộ phận không nhỏ công chức cấp cơ sở rơi vào trạng thái đóng băng hành vi. Họ lựa chọn giải pháp “thà đứng trước hội đồng kỷ luật còn hơn đứng trước tòa án”, dẫn đến việc ngâm nát hồ sơ đất đai, chậm trễ phê duyệt dự án đầu tư công và đùn đẩy trách nhiệm giải quyết khiếu nại lên cấp trên.

Cái giá kinh tế – xã hội của hội chứng né tránh này là cực kỳ đắt đỏ. Hàng ngàn dự án bị ngưng trệ, dòng vốn đầu tư trong xã hội bị tắc nghẽn, cơ hội kinh doanh của doanh nghiệp bị bỏ lỡ và tài sản của người dân bị giam hãm trong các thủ tục vô tận. Chi phí giao dịch xã hội tăng vọt, triệt tiêu động lực tăng trưởng kinh tế.

Dưới nhãn quan chiến lược, một hệ thống quản trị vận hành dựa trên sự hoài nghi và quy trình phòng thủ thụ động sẽ tiêu tốn ngân sách gấp nhiều lần so với một bộ máy vận hành trên nền tảng minh bạch và tin cậy. Sự xói mòn vốn xã hội và tâm lý trì trệ công vụ chính là rào cản nội tại nguy hiểm nhất, đe dọa trực tiếp đến các mục tiêu phát triển bền vững quốc gia hướng tới năm 2026.

Phần 4: Hệ lụy triết học – chính trị và bài học đắt giá về trách nhiệm giải trình cấp cơ sở

4.1. Sự đứt gãy hợp đồng xã hội và xói mòn lòng tin chiến lược: Bài học về tính chính thống của bộ máy chính quyền

Nền tảng triết học của mọi thể chế chính trị tiến bộ đều vận hành dựa trên lý thuyết “Hợp đồng xã hội” – nơi nhân dân ủy quyền quản trị quốc gia cho bộ máy nhà nước để đổi lại sự bảo vệ quyền lợi, công bằng và phúc lợi xã hội. Quyền lực nhà nước, xét đến cùng, không tự nhiên sinh ra và cũng không thuộc về bản thân bộ máy hành chính; nó bắt nguồn duy nhất từ sự ủy thác của nhân dân. Tuy nhiên, khi hành vi “khống chế thông tin”, che đậy ngân sách và thiếu minh bạch trong quản trị đất đai ở cấp cơ sở trở thành một căn bệnh mãn tính, sợi dây liên kết giữa công dân và chính quyền bị gặm nhấm nghiêm trọng, dẫn đến sự đứt gãy hợp đồng xã hội từ ngay cấp bộ máy tiếp xúc trực tiếp nhất với nhân dân.

Sự suy giảm chỉ số niềm tin vào các thể chế công ở cấp cơ sở không còn là một cảnh báo trên lý thuyết, mà đã hiện hữu qua những con số thực chứng đầy suy ngẫm. Xu hướng sụt giảm tỷ lệ người dân tham gia bầu cử Trưởng thôn, Tổ trưởng dân phố cũng như các cuộc họp cộng đồng ở nhiều địa phương – hiện chỉ đạt mức dưới 45%-50% – phản ánh một trạng thái nguội lạnh về mặt chính trị của công dân. Khi người dân nhận thấy ý kiến đóng góp của mình bị ngó lơ, thông tin công khai chỉ mang tính hình thức và các quyết định phân bổ nguồn lực cộng đồng bị chi phối bởi những “nhóm lợi ích” địa phương, họ lựa chọn rút lui thụ động. Sự quay lưng này không chỉ là một phản ứng thờ ơ thông thường, mà là một thông điệp phản ứng chính trị im lặng đối với cung cách quản trị thiếu trách nhiệm giải trình.

Nhìn từ góc độ thể chế, sự im lặng và né tránh của bộ máy cấp cơ sở là vi phạm trực tiếp đối với các định hướng chiến lược của Đảng và Nhà nước. Quyết định 217-QĐ/TW và Quyết định 218-QĐ/TW của Bộ Chính trị đã quy định rất rõ về quy chế giám sát, phản biện xã hội của Mặt trận Tổ quốc và các đoàn thể chính trị – xã hội, cũng như việc nhân dân tham gia góp ý xây dựng Đảng, xây dựng chính quyền. Tương tự, tinh thần “Dân biết, dân bàn, dân làm, dân kiểm tra, dân giám sát, dân thụ hưởng” được khẳng định đanh thép trong Văn kiện Đại hội XIII của Đảng chính là kim chỉ nam cho một nền dân chủ xã hội chủ nghĩa thực chất. Việc một bộ phận cán bộ cấp xã, phường biến các quy định này thành những thủ tục đối phó trên giấy tờ đã và đang làm vô hiệu hóa các cơ chế kiểm soát quyền lực từ bên dưới.

Bài học đắt giá nhất ở đây chính là: lòng tin chiến lược của nhân dân không thể được xây dựng bằng những khẩu hiệu hay các văn bản hành chính hoa mỹ, mà phải được bảo chứng bằng sự minh bạch thực tế trong từng quyết định thu chi ngân sách, từng phương án bồi thường giải phóng mặt bằng. Khi bộ máy quản trị thiếu minh bạch, tính chính thống (legitimacy) của chính quyền địa phương bị tổn hại sâu sắc. Một bộ máy chính quyền vận hành trong sự hoài nghi của công dân sẽ không thể huy động được nguồn lực xã hội, không thể tạo ra sự đồng thuận cho các chiến lược phát triển và cuối cùng sẽ tự đẩy mình vào tình thế cô lập đối với chính đời sống nhân dân.

4.2. Bài học triết học về phát triển bền vững: Khi phẩm giá con người và quyền được thông tin bị đẩy xuống thứ yếu

Ở tầng nấc triết học sâu sắc hơn, quyền tiếp cận thông tin không đơn thuần là một thủ tục kỹ thuật hành chính hay một đặc quyền do bộ máy nhà nước ban phát. Đó là một quyền con người cơ bản, là công cụ thiết yếu để mỗi cá nhân khẳng định vị thế chủ thể của mình trong xã hội và bảo vệ phẩm giá con người trước những nguy cơ bị xâm phạm. Khi quyền tiếp cận thông tin bị cản trở, phẩm giá của con người bị tổn thương bởi họ bị tước đoạt mất quyền được biết, quyền được bàn và quyền tự quyết đối với những vấn đề ảnh hưởng trực tiếp đến sinh kế của chính mình.

Thực tế dữ liệu cho thấy một mối liên hệ thuận chiều đầy cay đắng giữa mức độ thiếu minh bạch quản trị với tỷ lệ các hộ nghèo, hộ cận nghèo và các nhóm yếu thế bị gạt ra khỏi hệ thống an sinh xã hội. Tại những địa phương mà thông tin về chính sách hỗ trợ, danh sách thụ hưởng ngân sách bị giấu kín hoặc phân bổ nhập nhằng, những người yếu thế – vốn thiếu quan hệ, thiếu tri thức pháp lý và thiếu năng lực tài chính – là những nạn nhân đầu tiên và chịu tổn thương sâu sắc nhất. Đồng thời, việc tỷ lệ người dân nhận thức được quyền khiếu nại, tố cáo và tiếp cận công lý ở cấp xã duy trì ở mức rất thấp, dưới 20%-25%, phản ánh một thực trạng nhức nhối: đa số người dân nghèo không biết mình có quyền gì, hoặc không tin rằng các công cụ pháp lý có thể bảo vệ được họ trước sự cửa quyền của một bộ phận công chức địa phương.

Sự đứt gãy này đi ngược lại hoàn toàn với nền tảng pháp lý quốc gia và quốc tế. Điều 14 và Điều 25 của Hiến pháp năm 2013 khẳng định rõ ràng trách nhiệm của Nhà nước trong việc công nhận, tôn trọng, bảo vệ và bảo đảm quyền con người, quyền công dân, bao gồm quyền tiếp cận thông tin. Trên phạm vi toàn cầu, Tuyên ngôn Quốc tế về Nhân quyền (UDHR) cùng Công ước Quốc tế về các Quyền Dân sự và Chính trị (ICCPR) mà Việt Nam là một quốc gia thành viên đều lấy quyền tự do tìm kiếm, tiếp nhận và truyền bá thông tin làm trụ cột cho sự phát triển phẩm giá con người. Một mô hình phát triển chỉ chú trọng vào các chỉ số tăng trưởng kinh tế thuần túy mà bỏ qua sự bần cùng hóa về quyền lợi chính trị – xã hội của các nhóm yếu thế chắc chắn là một mô hình phát triển lệch lạc và không thể bền vững.

Bài học triết học rút ra cho quá trình kiến tạo thể chế là vô cùng rõ ràng: một thể chế quản trị mạnh mẽ và văn minh không phải là một thể chế ít bị phản biện hay tìm cách triệt tiêu các ý kiến đóng góp từ xã hội. Trái lại, một thể chế thực sự mạnh mẽ là thể chế dũng cảm mở cửa công khai, sẵn sàng giải trình, chủ động tiếp nhận sự giám sát của nhân dân và kiên quyết đặt phẩm giá con người cùng quyền lợi của nhân dân vào trung tâm của mọi chính sách công. Đã đến lúc phải nhìn nhận minh bạch hóa không phải là mối đe dọa đối với sự ổn định, mà chính là bệ đỡ vững chắc nhất cho sự phát triển bền vững và sức mạnh thể chế quốc gia.

Phần 5: Giải pháp chiến lược và khai phóng dịch vụ công: Kiến tạo thể chế liêm chính, minh bạch và lấy người dân làm trung tâm

5.1. Hoàn thiện khuôn khổ pháp lý về tiếp cận thông tin và cơ chế trách nhiệm giải trình của chính quyền địa phương

Để giải quyết triệt để sự đứt gãy giữa văn bản pháp luật và thực thi công vụ cấp cơ sở, cải cách thể chế không thể dừng lại ở những khẩu hiệu chung chung hay các đợt phát động phong trào mang tính hình thức. Cốt lõi của đột phá thể chế giai đoạn hiện nay nằm ở việc chuyển đổi căn bản tư duy quản trị: chuyển từ tư duy “công khai những gì chính quyền có” sang tư duy “công khai những gì người dân cần”. Khi chính quyền chủ động đặt quyền tiếp cận thông tin của người dân làm thước đo năng lực vận hành, sự minh bạch mới vượt thoát khỏi chiếc áo khoác thủ tục để trở thành một giá trị thực chất bảo vệ phẩm giá con người.

Nền tảng pháp lý quốc gia đã thiết lập một hệ thống công cụ tương đối đồng bộ với Luật Tiếp cận thông tin năm 2016, Luật Thực hiện dân chủ ở cơ sở năm 2022, Luật Thanh tra năm 2022 và Luật Trách nhiệm bồi thường của Nhà nước năm 2017. Tuy nhiên, điểm nghẽn lớn nhất khiến các đạo luật này chưa phát huy tối đa sức mạnh bảo vệ công lý nằm ở sự thiếu vắng một cơ chế giám sát độc lập và hệ thống chế tài đủ sức răn đe. Do đó, yêu cầu cấp bách đặt ra là phải luật hóa quy trình công khai bắt buộc 100% đối với các bản đồ quy hoạch, kế hoạch sử dụng đất, khung giá bồi thường thu hồi đất, cũng như toàn bộ dự toán và quyết toán ngân sách cấp xã/phường. Sự công khai này phải được thực hiện song song trên 2 kênh: số hóa liên tục trên cổng thông tin điện tử chính thức của chính quyền địa phương và niêm yết trực quan tại trụ sở UBND, nhà văn hóa thôn, xóm – nơi người dân sinh sống và dễ dàng tiếp cận nhất.

Đặc biệt, để triệt tiêu tình trạng “trên nóng, dưới lạnh” và căn bệnh né tránh tiếp dân, cần thiết lập cơ chế kiểm tra chéo độc lập từ Mặt trận Tổ quốc các cấp, các tổ chức xã hội và truyền thông đại chúng, thay vì chỉ dựa vào báo cáo tự kiểm tra nội bộ. Khuôn khổ pháp lý phải quy định rõ ràng trách nhiệm pháp lý cá nhân của người đứng đầu. Cụ thể, Chủ tịch UBND cấp xã và cấp huyện phải chịu chế tài kỷ luật nghiêm khắc, bao gồm đình chỉ công tác hoặc xem xét miễn nhiệm nếu để xảy ra vi phạm nghĩa vụ tiếp công dân định kỳ, trì hoãn công khai dữ liệu đất đai – ngân sách, hoặc che giấu thông tin quy hoạch gây tổn hại đến quyền lợi hợp pháp của người dân. Chỉ khi sinh mệnh chính trị của cán bộ quản lý gắn chặt với mức độ công khai và trách nhiệm giải trình trước nhân dân, điểm nghẽn quản trị cơ sở mới thực sự được tháo gỡ.

5.2. Cải thiện chất lượng dịch vụ công số và minh bạch hóa quy trình công vụ để triệt tiêu tham nhũng vặt

Tham nhũng vặt và sự phiền hà trong thủ tục hành chính không chỉ là rào cản kinh tế mà còn là vết thương gặm nhấm niềm tin của nhân dân vào sự liêm chính của bộ máy công quyền. Để xóa bỏ tận gốc “cơ chế xin – cho” cùng quyền hạn tùy nghi của một bộ phận công chức địa phương, giải pháp căn cơ là tái thiết kế toàn bộ quy trình công vụ dựa trên chuẩn hóa dữ liệu và công nghệ số. Chuyển đổi số không phải là việc đưa các quy trình rườm rà lên không gian mạng một cách máy móc, mà phải là quá trình đơn giản hóa thủ tục, công khai hóa lộ trình xử lý hồ sơ và triệt tiêu hoàn toàn sự can thiệp chủ quan của con người trong các khâu thẩm định.

Bối cảnh thực thi Đề án 06 của Chính phủ về phát triển ứng dụng dữ liệu về dân cư và Quyết định 766/QĐ-TTg về đánh giá chất lượng phục vụ thủ tục hành chính theo thời gian thực đang mở ra cơ hội lịch sử để minh bạch hóa nền quản trị. Kết hợp với việc triển khai Luật Đất đai năm 2024 và Luật Phòng, chống tham nhũng năm 2018, chính quyền các địa phương phải đặt ra những mục tiêu thực chứng, có thể đo lường định lượng cụ thể:

Kéo giảm tỷ lệ người dân phải trả chi phí không chính thức (“tiền lót tay”) khi làm thủ tục cấp Giấy chứng nhận quyền sử dụng đất (Sổ đỏ) và sử dụng dịch vụ y tế công lập xuống dưới 10% – 15%.
Nâng tỷ lệ người dân tự thực hiện thành công các dịch vụ công trực tuyến một cách độc lập lên trên 50%, chấm dứt triệt để tình trạng công chức “làm hộ” hoặc ép người dân nộp hồ sơ giấy song song để đối phó với chỉ tiêu thành tích.

Việc đo lường chất lượng phục vụ công phải được tích hợp trên hệ thống giám sát thời gian thực, nơi mỗi sự chậm trễ, mỗi yêu cầu bổ sung hồ sơ không đúng quy định đều tự động kích hoạt cảnh báo thanh tra công vụ và tính vào điểm đánh giá xếp loại cán bộ. Nền quản trị hiện đại chỉ thực sự hình thành khi công nghệ số được giải phóng khỏi căn bệnh thành tích, trở thành một chiếc lá chắn bảo vệ phẩm giá công dân.

Xây dựng một thể chế liêm chính, minh bạch với trọng tâm lấy nông dân và các tầng lớp yếu thế làm trung tâm không chỉ là yêu cầu cấp thiết về mặt kỹ thuật quản trị, mà còn là sứ mệnh nhân văn cao cả của một Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa. Khi thông tin được trả về cho nhân dân, khi quyền lực được đặt trong lồng sắt của sự giám sát công khai, đó chính là lúc nền tảng niềm tin chiến lược giữa nhân dân và Đảng, Nhà nước được củng cố vững chắc nhất, tạo động lực bứt phá, đưa đất nước phát triển tự cường và bền vững hướng tới mốc thời gian 2026 và các thập niên tiếp theo.

1. Tài liệu chính (Báo cáo PAPI 2024)

CECODES, RTA & UNDP (2025). Chỉ số Hiệu quả Quản trị và Hành chính công cấp tỉnh ở Việt Nam (PAPI): Đo lường từ kinh nghiệm thực tiễn của người dân năm 2024. Báo cáo nghiên cứu chính sách chung của Trung tâm Nghiên cứu phát triển và Hỗ trợ cộng đồng (CECODES), Công ty Phân tích Thời gian thực (RTA) và Chương trình Phát triển Liên Hợp Quốc (UNDP). Hà Nội, Việt Nam.

2. Các tài liệu tham khảo liên quan theo từng chủ đề

Chủ đề 1: Chuyển đổi số, Quản trị điện tử và Dịch vụ công

Báo Chính phủ (24/02/2025). Nghị quyết 57-NQ/TW về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia.
Báo Chính phủ (10/10/2022). Thủ tướng Phạm Minh Chính gửi thông điệp của Chính phủ về đẩy mạnh chuyển đổi số quốc gia.
Chính phủ Việt Nam (24/06/2022). Nghị định số 42/2022/NĐ-CP quy định về việc cung cấp thông tin và dịch vụ công trực tuyến của cơ quan Nhà nước trên môi trường mạng.
Thư viện Pháp luật (15/06/2021). Quyết định số 942/QĐ-TTg của Thủ tướng phê duyệt Chiến lược phát triển Chính phủ điện tử hướng tới Chính phủ số giai đoạn 2021 – 2025, định hướng đến năm 2030.
Thư viện Pháp luật (03/06/2020). Quyết định số 749/QĐ-TTg phê duyệt “Chương trình chuyển đổi số quốc gia đến năm 2025, định hướng đến năm 2030”.
Học viện Chính trị Quốc gia Hồ Chí Minh, Hội Xã hội học Việt Nam (VSA) và UNDP (12/2024). Thúc đẩy chuyển đổi số trong lĩnh vực y tế tại Việt Nam: Nghiên cứu trường hợp triển khai hồ sơ sức khỏe điện tử tại Lạng Sơn, Bình Thuận và Tây Ninh.
Học viện Chính trị Quốc gia Hồ Chí Minh, Hội Xã hội học Việt Nam (VSA) và UNDP (2021, 2022 & 2023). Báo cáo tư vấn triển khai dịch vụ hành chính công trực tuyến.
Viện Nghiên cứu Chính sách và Phát triển Truyền thông (IPS) và Chương trình Phát triển Liên Hợp Quốc (UNDP) tại Việt Nam (2024). Đánh giá mức độ thân thiện với người dùng của 63 cổng DVC cấp tỉnh năm 2024.

Chủ đề 2: Biến đổi khí hậu, Thiên tai và Môi trường

Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn, Liên Hợp Quốc và Liên minh châu Âu (12/2024). Đánh giá đa ngành nhu cầu phục hồi sau bão Yagi (VMSA).
Người Lao Động (07/04/2024). Xâm nhập mặn ở Đồng bằng sông Cửu Long kéo dài đến bao giờ?

Chủ đề 3: Bảo hiểm xã hội và An sinh xã hội

Báo Chính phủ (13/08/2024). 14 nội dung mới trọng tâm của Luật Bảo hiểm xã hội năm 2024.
Thư viện Pháp luật (2024). Luật Bảo hiểm xã hội số 41/2024/QH15 năm 2024.
Tổ chức Lao động Quốc tế (01/07/2024). Viet Nam amended Social Insurance Law: Step towards universal coverage.
Tu Phuong Nguyen (6 November 2023). The paradox of social insurance reform in Vietnam. London School of Economics (LSE) Blog.
Tu Phuong Nguyen (17 October 2023). “Stemming Social Insurance Withdrawals in Viet Nam.” East Asia Forum.

Chủ đề 4: Quản trị đất đai, Hòa nhập xã hội và Phòng chống tham nhũng

Trung tâm Thúc đẩy giáo dục và Nâng cao năng lực Phụ nữ (CEPEW), Công ty Phân tích Thời gian thực (RTA) và Chương trình Phát triển Liên Hợp Quốc (UNDP) tại Việt Nam (2023-2025). Đánh giá việc công khai kế hoạch sử dụng đất ở cấp huyện và bảng giá đất ở cấp tỉnh năm 2022, 2023 và 2024.
Viện Nghiên cứu Phát triển Mekong (MDRI) và UNDP (2023, 2024 & 2025). Nghiên cứu thí điểm đánh giá mức độ hòa nhập của người khuyết tật trong quản trị địa phương năm 2022, 2023 và 2024.
Cổng Thông tin điện tử Bộ Công an (31/12/2024). Người phát ngôn Bộ Công an thông tin một số kết quả phòng chống tham nhũng, lãng phí, tiêu cực năm 2024.
Đài Tiếng nói Việt Nam (14/12/2024). Các đại án kinh tế, tham nhũng được xét xử trong năm 2024.
Viet Nam News (03/01/2024). 38 defendants, including two former ministers, in Viet A Covid-19 test kit case go on trial.
UNDP (2023). Institutional Bottlenecks and Viet Nam’s Prospects for Growth and Development.

Chủ đề 5: Số liệu thống kê và Dân số

Tổng cục Thống kê (06/01/2025). Báo cáo tình hình kinh tế – xã hội Quý IV và năm 2024.
Tổng cục Thống kê (12/2019). Kết quả tổng điều tra dân số và nhà ở thời điểm 0 giờ ngày 1 tháng 4 năm 2019.
Saigon Economic Times (13 January 2025). Viet Nam’s 2024 Economy: A Look Back. [Nhìn lại tăng trưởng kinh tế Việt Nam năm 2024].

Chủ đề 6: Các báo cáo PAPI kỳ trước

CECODES, VFF-CRT, RTA & UNDP (2009-2023). Chỉ số Hiệu quả Quản trị và Hành chính công cấp tỉnh ở Việt Nam (PAPI), 2009-2021: Đo lường từ kinh nghiệm thực tiễn của người dân.
CECODES, VFF-CRT, RTA & UNDP (2024). Chỉ số Hiệu quả Quản trị và Hành chính công cấp tỉnh ở Việt Nam (PAPI) 2023: Đo lường từ kinh nghiệm thực tiễn của người dân.

DONATE:

Mạng lưới: Monero (XMR)
Địa chỉ ví: