Bài phân tích chính luận vĩ mô mổ xẻ toàn diện căn bệnh “đóng băng hệ thống” và trạng thái nghẽn dòng vốn đầu tư công tại Việt Nam giai đoạn 2020 – 2025. Bằng phương pháp luận biện chứng kết hợp hệ thống dữ liệu thực chứng đanh thép, tác phẩm bóc tách ma trận xung đột pháp lý, tâm lý co cụm công vụ, bất cập trong chuẩn bị dự án và rào cản phân bổ vốn dàn trải. Bài viết vạch rõ nguyên nhân cốt lõi của sự suy giảm hiệu năng quản trị nhà nước, khẳng định cải cách thể chế căn cơ là mệnh lệnh lịch sử nhằm bảo vệ phẩm giá con người, nâng cao hiệu quả sử dụng nguồn lực và giải phóng toàn bộ sức sản xuất xã hội trong kỷ nguyên mới.
Xem tóm tắt bằng web tương tác TẠI ĐÂY
Phần 1: Bức tranh toàn cảnh về khủng hoảng hiệu năng hệ thống – Nghẽn dòng vốn vĩ mô và độ trễ phát triển
1.1. Tình trạng “tiền chờ dự án” và bức tranh giải ngân vốn đầu tư công giai đoạn 2020 – 2025
Một nền kinh tế đang khát khao chuyển mình nhưng lại chịu cảnh “tiền chờ dự án” là nghịch lý chua chát bậc nhất của nền quản trị vĩ mô giai đoạn 2020 – 2025. Dù nguồn lực tài chính đã được Quốc hội thông qua và Chính phủ phân bổ, dòng máu kinh tế vẫn nghẽn lại ở các nút thắt công vụ. Số liệu thực chứng chứng minh một thực trạng đáng báo động: tỷ lệ giải ngân vốn đầu tư công bình quân hàng năm chỉ đạt khoảng 60% đến 68% kế hoạch do Thủ tướng Chính phủ giao trong 9 tháng đầu năm. Sự chậm trễ mang tính hệ thống này đã dồn ép một khối lượng công việc khổng lồ từ 30% đến 40% lượng vốn còn lại vào tháng cuối năm, tạo ra hiện tượng “giải ngân chạy đà” cuống cuồng, gây suy giảm nghiêm trọng chất lượng giám sát công trình và gia tăng rủi ro thất thoát.
Sự chệch nhịp của cỗ máy công quyền không dừng lại ở cảm quan hành chính mà tích tụ thành những con số “đóng băng” tài chính khổng lồ. Quy mô vốn chưa giải ngân tích tụ hàng năm lên tới 150.000 đến 200.000 tỷ đồng. Đây không đơn thuần là những con số kế toán nằm yên trong Kho bạc Nhà nước, mà là vô số trường học chưa được xây dựng, bệnh viện thiếu trang thiết bị, những cây cầu chưa nối liền hai bờ sông và những tuyến đường cao tốc nằm trên giấy. Tại các trung tâm kinh tế và đô thị lớn như Hà Nội, TP.HCM, Đà Nẵng, Quảng Ninh, hiện có hơn 700 dự án chậm tiến độ kéo dài trên 5 năm. Sự hiện diện của những công trình dở dang, những đại công trường vắng bóng công nhân qua nhiều năm tháng chính là phế tích của một quy trình quản trị thiếu hiệu quả, bào mòn niềm tin của cộng đồng doanh nghiệp và nhân dân.
Nguyên nhân cốt lõi của hiện tượng trì trệ này nằm ở tư duy lập kế hoạch phân bổ vốn mang tính “chia đều” và thụ động. Tỷ lệ phân bổ vốn chi tiết cho các dự án khởi công mới đạt dưới 75% vào quý 1 hàng năm. Cơ chế lập kế hoạch chưa dựa trên năng lực hấp thụ thực tế của từng ngành, từng địa phương hay tính sẵn sàng của hồ sơ dự án, mà vẫn bị chi phối bởi tư duy nhiệm kỳ và tâm lý “đòi vốn” cho bằng được.
Về mặt thể chế, dù Luật Đầu tư công 2019 (Luật số 39/2019/QH14) và Nghị định số 40/2020/NĐ-CP đã có những cải tiến về quy trình quản lý, nhưng việc thực thi vẫn vướng rào cản nghiêm trọng. Mặc dù Nghị quyết số 01/NQ-CP hàng năm của Chính phủ liên tục nhấn mạnh nhiệm vụ, giải pháp chủ yếu thực hiện Kế hoạch phát triển kinh tế – xã hội và Đột phá thể chế, song các quy định về phân bổ nguồn vốn vẫn bị ràng buộc bởi các mốc thời gian hành chính cứng nhắc. Quy trình điều chỉnh kế hoạch vốn giữa các dự án chậm và dự án nhanh còn quá nhiều thủ tục phê duyệt lòng vòng, làm mất đi tính linh hoạt tối cần thiết của dòng vốn theo chu kỳ vận hành thị trường. Dòng vốn công, thay vì đóng vai trò là “vốn mồi” dẫn dắt đầu tư tư nhân, lại tự trói mình trong những mắt lưới thủ tục cứng nhắc.
1.2. Đánh giá hệ quả vĩ mô: Suy giảm hiệu quả sử dụng vốn (ICOR), thất thoát nguồn lực và điểm nghẽn GDP
Hệ lụy của việc dòng vốn công bị nghẽn không dừng lại ở khâu ngân sách, mà trực tiếp giáng một đòn nặng nề vào sức khỏe tổng thể của nền kinh tế vĩ mô. Chỉ số ICOR (tỷ suất sinh lợi của vốn đầu tư) – thước đo phản ánh số đơn vị vốn đầu tư cần thiết để tạo ra một đơn vị tăng trưởng GDP – giai đoạn 2016 – 2023 liên tục duy trì ở mức cao từ 6,0 đến 6,7. So với mức chuẩn từ 3,5 đến 4,0 của các nền kinh tế phát triển nhanh và hiệu quả trong khu vực, chỉ số ICOR của Việt Nam cho thấy mức độ lãng phí nguồn lực đến mức báo động. Chúng ta đang phải bỏ ra lượng vốn gấp gần 2 lần để đổi lấy một đồng tăng trưởng GDP so với các quốc gia quản trị tiên tiến.
Sự lãng phí này không phải là tổn thất vô hình, mà có thể định lượng được bằng những điểm phần trăm tăng trưởng bị tước đoạt. Chi phí cơ hội mất đi do các dự án đầu tư công chậm tiến độ ước tính làm giảm khoảng 0,8% đến 1,2% tăng trưởng GDP hàng năm. Trong một nền kinh tế đang nỗ lực đạt mục tiêu tăng trưởng từ 6,5% đến 7,5% mỗi năm để vượt qua bẫy thu nhập trung bình, việc mất đi hơn 1% GDP mỗi năm do rào cản hành chính là một mất mát đắt giá.
Hơn thế nữa, sự kéo dài thời gian thi công đã đẩy các dự án vào vòng xoáy trượt giá. Tỷ lệ trượt giá và chi phí phát sinh tăng từ 20% đến 150% so với tổng mức đầu tư phê duyệt ban đầu tại các dự án trọng điểm quốc gia. Một công trình ban đầu dự toán 1.000 tỷ đồng, sau 5 đến 7 năm ì ạch phê duyệt và giải phóng mặt bằng, tổng mức đầu tư vọt lên 2.000 đến 2.500 tỷ đồng. Sự tăng vọt chi phí này không tạo ra thêm bất kỳ giá trị gia tăng thực tế nào cho xã hội, mà chỉ đơn thuần là sự bốc hơi của tài sản công vào khoảng trống của thời gian.
Xét dưới góc độ thể chế tài chính, Luật Ngân sách Nhà nước 2015 (Luật số 83/2015/QH13) và các Quyết định của Thủ tướng Chính phủ về giao kế hoạch đầu tư công trung hạn giai đoạn 2021 – 2025 đã thiết lập khuôn khổ quản lý tài sản quốc gia, nhưng chưa xây dựng được cơ chế tính toán đầy đủ chi phí cơ hội của dòng vốn bị “đóng băng”. Lỗ hổng nằm ở mô hình đánh giá tác động kinh tế vĩ mô của dự án: chúng ta mới chỉ quản lý tiền chi ra theo tiến độ chứng từ kế toán, chứ chưa quản lý hiệu quả đồng vốn dựa trên giá trị dòng tiền theo thời gian và tác động lan tỏa kinh tế. Sự đứt gãy giữa chính sách tài khóa và thực thi chi đầu tư phát triển đã biến nhiều khoản đầu tư vốn mang sứ mệnh kiến tạo hạ tầng thành những cái bẫy nợ nần và gánh nặng ngân sách cho các thế hệ tương lai.
1.3. Phân tích diện rộng các dự án hạ tầng quốc gia và bất động sản bị ngưng trệ
Sự suy giảm hiệu năng quản trị không chỉ cô lập trong khu vực công mà đã lan rộng sang toàn bộ thị trường tài sản, đóng băng hàng loạt hạ tầng quốc gia và các dự án bất động sản tư nhân. Dữ liệu thực chứng ghi nhận trên 1.200 dự án bất động sản và hạ tầng trên toàn quốc rơi vào tình trạng vướng mắc pháp lý, đắp chiếu không thể triển khai. Tổng nguồn vốn bị chôn chặt tại các dự án này ước tính vượt 800.000 tỷ đồng (tương đương hơn 30 tỷ USD). Đây là một khối tài sản khổng lồ của xã hội bị liệt cơ năng, biến thành nợ xấu tiềm ẩn cho hệ thống ngân hàng, làm triệt tiêu thanh khoản của thị trường và chặn đứng cơ hội tiếp cận nhà ở của hàng triệu người dân lao động.
Điển hình cho sự ngưng trệ hạ tầng chiến lược là các dự án đường sắt đô thị tại hai đầu đất nước. Dự án Metro Bến Thành – Suối Tiên (TP.HCM) và Metro Nhổn – Ga Hà Nội (Hà Nội) kéo dài từ 10 đến 15 năm, liên tục điều chỉnh tiến độ và đội vốn hàng chục nghìn tỷ đồng. Nguyên nhân không chỉ dừng lại ở năng lực thi công hay điều kiện kỹ thuật, mà xuất phát từ ma trận thủ tục điều chỉnh dự án, sự bất cập trong đàm phán hợp đồng nhà thầu quốc tế và cơ chế giải ngân vốn vay ODA.
Song song đó, trên mạng lưới cao tốc quốc gia, gần 50% dự án cao tốc giai đoạn 1 gặp khó khăn nghiêm trọng về nguồn nguyên vật liệu nền (đất, cát lấp) và giải phóng mặt bằng sạch. Dù Chính phủ đã ban hành nhiều cơ chế đặc thù, việc áp dụng tại cấp địa phương vẫn vướng mắc bởi sợ sai phạm trong cấp phép mỏ vật liệu.
Bản chất của điểm nghẽn này xuất phát từ sự thiếu đồng bộ trong quản trị chuỗi cung ứng dự án công và khung pháp lý điều chỉnh. Luật Xây dựng 2014 (sửa đổi, bổ sung 2020), Luật Quản lý, sử dụng tài sản công 2017 cùng các Thông tư hướng dẫn quản lý chi phí đầu tư xây dựng của Bộ Xây dựng đang duy trì một phương thức quản lý mang tính cắt khúc. Cơ chế đền bù và giải phóng mặt bằng hiện hành phụ thuộc vào khung giá đất hành chính thiếu sát giá thị trường, dẫn đến tình trạng khiếu kiện kéo dài. Việc quản lý dự án chưa được xem xét như một hệ sinh thái tuần hoàn từ khâu quy hoạch, cung ứng nguyên vật liệu, giải phóng mặt bằng đến thi công xây dựng, mà bị chia rẽ bởi ranh giới quản lý của các bộ, ngành và chính quyền địa phương.
Phần 2: Ma trận xung đột và chồng chéo pháp lý – Rào cản thể chế hàng đầu
2.1. Mâu thuẫn giữa Luật Đầu tư, Luật Đất đai và Luật Nhà ở trong đấu thầu và chấp thuận chủ trương
Sự tê liệt của nhiều dự án kinh tế không xuất phát từ việc thiếu vốn hay thiếu thị trường, mà khởi nguồn từ ma trận văn bản quy phạm pháp luật chồng chéo. Một nhà đầu tư bước vào triển khai dự án phải đối mặt với một “rừng thủ tục” nơi các đạo luật tự mâu thuẫn và phủ quyết lẫn nhau. Thực tế ghi nhận trên 70% vướng mắc của các dự án đầu tư có sử dụng đất hiện nay xuất phát từ sự mâu thuẫn trực tiếp giữa các thủ tục lựa chọn nhà đầu tư.
Hàng trăm dự án trên cả nước bị dừng lại ở khâu “chấp thuận chủ trương đầu tư đồng thời giao đất” do sự không thống nhất giữa quy định đấu giá quyền sử dụng đất (theo Luật Đất đai) và đấu thầu lựa chọn nhà đầu tư có sử dụng đất (theo Luật Đầu tư). Cụ thể, Luật Đầu tư 2020 (Luật số 61/2020/QH14) cho phép chấp thuận chủ trương đầu tư khi nhà đầu tư có quyền sử dụng đất hoặc nhận chuyển nhượng quyền sử dụng đất. Tuy nhiên, Luật Đất đai 2013 và cả một số quy định chuyển tiếp của Luật Đất đai 2024 (Luật số 31/2024/QH15) lại bắt buộc phải thu hồi đất và tổ chức đấu giá nếu thuộc diện đất công hoặc đất do nhà nước quản lý, dù diện tích đất này nằm xen kẹt nhỏ lẻ trong lòng dự án. Trong khi đó, Luật Nhà ở 2023 (Luật số 27/2023/QH15) lại đưa ra điều kiện bắt buộc về “đất ở” hoặc “đất khác không phải là đất ở nhưng đáp ứng điều kiện chuyển mục đích” mới được làm chủ đầu tư dự án nhà ở thương mại.
Chính tình trạng đá nhau giữa 3 đạo luật trụ cột này đã tạo ra một cái bẫy pháp lý nguy hiểm. Cán bộ công quyền thực thi ở địa phương đứng trước sự lựa chọn vô cùng rủi ro: nếu áp dụng Luật Đầu tư để chấp thuận chủ trương thì vi phạm Luật Đất đai về đấu giá; nếu chờ đấu giá theo Luật Đất đai thì không thể xử lý phần đất doanh nghiệp đã tự thỏa thuận đền bù. Kết quả là thời gian hoàn tất thủ tục pháp lý cho một dự án bị kéo dài trung bình từ 3 đến 5 năm chỉ riêng ở khâu phê duyệt đầu tư ban đầu.
Hệ lụy này bóc tách lỗ hổng lớn trong kỹ thuật lập pháp: tư duy xây dựng pháp luật theo kiểu “trụ sở ngành”, nơi mỗi bộ ngành khi chủ trì soạn thảo luật chỉ tập trung bảo đảm tối đa quyền lực quản lý nhà nước của ngành mình, mà hoàn toàn thiếu tính tích hợp quy trình vận hành thực tế của dự án. Các quy định chuyển tiếp giữa luật cũ và luật mới luôn rơi vào tình trạng mù mờ, buộc các cơ quan thực thi phải gửi văn bản hỏi ý kiến trung ương, biến quá trình thụ lý hồ sơ thành một vòng xoáy xin – cho và giải trình an toàn dài vô tận.
2.2. Điểm nghẽn từ Luật Đầu tư công và Luật Đấu thầu: Quy trình phê duyệt dự án đa tầng nấc
Nếu các dự án tư nhân mắc kẹt trong ma trận Luật Đầu tư – Đất đai – Nhà ở, thì các dự án đầu tư công lại gục ngã trước quy trình thẩm định đa tầng nấc do Luật Đầu tư công 2019 và Luật Đấu thầu 2023 (Luật số 22/2023/QH15) dựng lên. Thực tế triển khai cho thấy, một dự án đầu tư công nhóm A phải trải qua từ 25 đến 35 bước thủ tục hành chính, lấy ý kiến qua 5 đến 7 Bộ, ngành trung ương hoặc các Sở, ban ngành cấp tỉnh đối chiếu.
Thời gian thẩm định phê duyệt chủ trương đầu tư cho một dự án quy mô lớn bị kéo dài từ 9 đến 18 tháng. Mỗi bước thủ tục lại chứa đựng vô số “tiểu quy trình” với các quy định về thời hạn thẩm định mang tính hình thức, bởi không có chế tài xử lý khi cơ quan thẩm định trễ hạn. Hơn thế nữa, Luật Đấu thầu 2023 và Nghị định số 24/2024/NĐ-CP dù đã nỗ lực đơn giản hóa, nhưng các quy định về chỉ định thầu, lập hồ sơ mời thầu và đánh giá hồ sơ dự thầu vẫn vô cùng phức tạp và nhạy cảm.
Tỷ lệ hủy thầu hoặc đấu thầu lại do vướng mắc quy trình chỉ định thầu và sai sót trong hồ sơ mời thầu chiếm tới 12% đến 15% tổng số gói thầu xây lắp công. Mỗi lần hủy thầu hay tổ chức đấu thầu lại đồng nghĩa với việc dự án mất thêm từ 3 đến 6 tháng “đứng yên”, đẩy chi phí quản lý tăng cao và làm lỡ thời cơ phát triển.
Bản chất của điểm nghẽn này nằm ở tư duy quản lý “tiền kiểm” cực đoan và cơ chế phân cấp phân quyền nửa tuyệt đối. Nhà nước dồn toàn bộ nguồn lực để kiểm soát, soi xét các yếu tố đầu vào thông qua hàng loạt tờ trình, phê duyệt, báo cáo đánh giá tác động; nhưng lại thiếu các công cụ “hậu kiểm” sắc bén để kiểm soát chất lượng đầu ra và hiệu quả cuối cùng của dự án. Trách nhiệm được giao cho cấp dưới, nhưng thẩm quyền quyết định các biến số phát sinh (như điều chỉnh thiết kế, bổ sung chi phí, điều chỉnh nguồn vốn) vẫn bị giữ lại ở cấp trên. Việc thiếu sự tự chủ thực chất trong quản lý dự án công đã biến bộ máy thực thi thành những mắt xích thụ động, chỉ biết tuân thủ quy trình một cách máy móc thay vì hướng tới kết quả.
2.3. Bất cập trong cơ chế định giá đất và bồi thường, giải phóng mặt bằng
Giải phóng mặt bằng từ lâu đã được coi là “điểm nghẽn của mọi điểm nghẽn” trong quản lý dự án đầu tư tại Việt Nam. Số liệu thống kê chỉ ra rằng khâu giải phóng mặt bằng chiếm tới 60% đến 70% lý do khiến các dự án hạ tầng bị trễ hạn, nợ đọng vốn và vướng vào tranh chấp pháp lý kéo dài.
Nguồn gốc sâu xa của mọi cuộc xung đột đất đai nằm ở sự chênh lệch phi lý giữa giá đất do Nhà nước quy định và giá thị trường thực tế. Độ chênh lệch giữa bảng giá đất do Ủy ban nhân dân cấp tỉnh ban hành và giá giao dịch thực tế trên thị trường dao động từ 3 đến 10 lần tại các khu vực đô thị hóa nhanh và vùng ven dự án. Khi Nhà nước thu hồi đất của dân với giá hành chính thấp hơn hàng lần so với giá thị trường, sự bức xúc xã hội bùng nổ là điều tất yếu. Hàng ngàn đơn thư khiếu nại, tố cáo liên quan đến đất đai luôn chiếm tỷ lệ từ 65% đến 70% tổng số đơn thư khiếu nại phát sinh trên toàn quốc hàng năm.
Xét dưới góc độ pháp lý, Điều 112, 113, 114 Luật Đất đai 2013 và kể cả các khung quy định mới tại Luật Đất đai 2024, cùng các Nghị định như Nghị định số 44/2014/NĐ-CP quy định về giá đất, vẫn chưa giải quyết triệt để bài toán định giá độc lập. Các phương pháp định giá đất hiện hành (như phương pháp so sánh, thu nhập, thặng dư, hệ số) thiếu tiêu chuẩn định lượng chuẩn hóa, phụ thuộc quá nhiều vào dữ liệu đầu vào không chính xác và ý chí chủ quan của tổ chức tư vấn lẫn Hội đồng thẩm định giá đất (vốn do chính quyền địa phương – chủ thể thu hồi đất – thành lập).
Lỗ hổng thể chế lớn nhất ở đây là sự thiếu vắng một cơ chế chia sẻ rủi ro tài chính và phân chia lợi ích minh bạch giữa Nhà nước, nhà đầu tư và người bị thu hồi đất. Khi phương án đền bù được phê duyệt không sát thực tế, dự án lập tức rơi vào cảnh sa lầy: chính quyền không thể cưỡng chế diện rộng vì nguy cơ mất ổn định xã hội, nhà đầu tư không có mặt bằng sạch để thi công, còn người dân thì chịu gánh nặng mất đất, mất việc làm mà tiền bồi thường không đủ để tái lập cuộc sống mới.
2.4. Khoảng trống pháp lý đối với các hình thức đầu tư đối tác công tư (PPP) và hợp đồng BT hậu kiểm
Sự thiếu hụt nguồn lực ngân sách nhà nước đòi hỏi phải huy động mạnh mẽ vốn tư nhân vào phát triển hạ tầng. Tuy nhiên, kênh hợp tác công tư (PPP) – vốn được kỳ vọng là giải pháp đột phá – lại đang rơi vào trạng thái bế tắc nghiêm trọng. Số liệu thực tế minh chứng: số lượng dự án PPP mới được ký kết đã giảm hơn 80% kể từ khi Luật Đầu tư theo phương thức đối tác công tư 2020 (Luật số 64/2020/QH14) chính thức có hiệu lực từ năm 2021.
Nguyên nhân gãy đổ dòng vốn PPP nằm ở những rào cản do chính Luật PPP và Nghị định số 35/2021/NĐ-CP tạo ra. Luật quy định tỷ lệ vốn nhà nước tham gia dự án PPP không vượt quá 50% tổng mức đầu tư. Quy định cứng nhắc này đã triệt tiêu tính khả thi của hàng loạt dự án hạ tầng lớn tại các vùng sâu, vùng xa, vùng biên giới – nơi có lưu lượng xe thấp, thời gian hoàn vốn kéo dài và chi phí giải phóng mặt bằng cực lớn, đòi hỏi sự hỗ trợ vốn nhà nước lên tới 60% đến 70%.
Đặc biệt nghiêm trọng là số phận của các dự án thực hiện theo hình thức Hợp đồng Xây dựng – Chuyển giao (BT). Hàng chục dự án BT trên cả nước đã hoàn thành công trình và đưa vào sử dụng từ nhiều năm, nhưng nhà nước lại không thể làm thủ tục thanh toán bằng quỹ đất cho nhà đầu tư. Hàng chục nghìn tỷ đồng vốn tư nhân bị chôn chặt, doanh nghiệp phải trả lãi vay ngân hàng chồng chất, rơi vào nguy cơ phá sản chỉ vì sự thay đổi chính sách và khoảng trống pháp lý trong việc xử lý chuyển tiếp các hợp đồng BT hậu kiểm. Dù Nghị quyết số 98/2023/QH15 đã thí điểm cho phép TP.HCM áp dụng lại hợp đồng BT thanh toán bằng tiền, nhưng trên phạm vi toàn quốc, nút thắt này vẫn chưa được tháo gỡ.
Bản chất của khoảng trống pháp lý này là sự lệch chuẩn trong tư duy quản trị: cơ quan nhà nước vẫn duy trì tư duy xem nhà đầu tư PPP là “đối tượng quản lý hành chính” theo cơ chế xin – cho, thay vì nhìn nhận họ là “đối tác bình đẳng” trong một hợp đồng kinh tế. Hệ thống pháp luật hiện hành hoàn toàn thiếu thiếu một cơ chế chia sẻ doanh thu, chia sẻ rủi ro sụt giảm lưu lượng một cách bình đẳng và linh hoạt giữa Nhà nước và tư nhân. Khi rủi ro pháp lý và tài chính dồn hết về phía doanh nghiệp, các nhà đầu tư sành sỏi và các tổ chức tài chính quốc tế buộc phải rút lui khỏi các dự án hạ tầng quốc gia.
Phần 3: Tâm lý “đóng băng hành chính” và căn bệnh sợ trách nhiệm trong bộ máy
3.1. Quy mô và biểu hiện của hiện tượng đùn đẩy, né tránh trách nhiệm
Khi ma trận pháp lý bẫy người thực thi ở mọi góc ngách, một phản ứng tự vệ mang tính tiêu cực nhưng vô cùng phổ biến đã lan rộng khắp bộ máy công quyền: tâm lý “đóng băng hành chính” và căn bệnh sợ trách nhiệm. Cán bộ, công chức thà đứng yên, không làm gì để không sai, còn hơn làm mà đối mặt với rủi ro pháp lý.
Biểu hiện của căn bệnh này là quy trình chuyển phát văn bản “hỏi ý kiến lòng vòng” giữa các Bộ, ngành trung ương và giữa các địa phương với các cơ quan quản lý chuyên ngành. Hàng nghìn văn bản hỏi ý kiến được gửi đi cho những vấn đề vốn đã thuộc thẩm quyền quyết định của cơ quan gửi, chỉ nhằm mục đích “tìm đồng mưu” hoặc “chia sẻ rủi ro”. Trung bình một vụ việc xin ý kiến mất từ 4 đến 8 tháng để nhận được phản hồi. Đáng phẫn nộ hơn, tỷ lệ văn bản trả lời mang tính chung chung, né tránh, chỉ ghi vỏn vẹn “thực hiện theo quy định của pháp luật” chiếm từ 40% đến 60% tổng số văn bản hướng dẫn chuyên môn. Một câu trả lời huề vốn như vậy không giải quyết được bất kỳ vướng mắc thực tế nào, mà chỉ tiếp tục đẩy hồ sơ vào một vòng xoáy bế tắc mới.
Tâm lý e ngại sai phạm này đã trực tiếp giội một gáo nước lạnh vào tinh thần năng động. Tỷ lệ giải ngân vốn đầu tư công thấp kỷ lục lại tập trung ở nhiều địa phương vốn có truyền thống năng động, đổi mới sáng tạo bậc nhất cả nước. Sự ngưng trệ không nằm ở năng lực chuyên môn, mà xuất phát từ việc bộ máy cán bộ lựa chọn phương án “an toàn cá nhân” trên hết.
Dù Luật Cán bộ, công chức 2008 (sửa đổi, bổ sung 2019) đặt ra những tiêu chuẩn nghiêm ngặt về nghĩa vụ công vụ, và Thủ tướng Chính phủ đã liên tục ban hành Chỉ thị số 26/CT-TTg, Công điện số 280/CĐ-TTg cùng Công điện số 968/CĐ-TTg nhằm chấn chỉnh, tăng cường trách nhiệm trong xử lý công việc; nhưng hiệu quả thực tế vẫn rất hạn chế. Lỗ hổng nằm ở sự xung đột gay gắt giữa nghĩa vụ công vụ và rủi ro pháp lý cá nhân, cùng với sự thiếu hụt hoàn toàn các tiêu chí định lượng để đánh giá mức độ “hoàn thành nhiệm vụ” của công chức khi các quy định pháp luật mâu thuẫn nhau. Khi sự tuân thủ quy trình bị đặt lên trên hiệu quả thực tế của công việc, bộ máy công quyền sẽ tự động lựa chọn sự bất động.
3.2. Ranh giới mong manh giữa “vi phạm quy định” và “đổi mới sáng tạo” trong công vụ
Sự thụ động của bộ máy công quyền không hoàn toàn xuất phát từ sự yếu kém về đạo đức hay năng lực của cán bộ, mà bắt nguồn từ ranh giới vô cùng mong manh giữa một bên là “hành vi vi phạm quy định” và một bên là “đổi mới sáng tạo vì lợi ích chung”. Trong một hệ thống pháp luật chồng chéo, mọi sự “xé rào” mang tính đột phá để tháo gỡ khó khăn cho thực tiễn đều có thể bị quy buộc là vi phạm pháp luật nếu chiếu theo một văn bản dưới luật nào đó.
Thống kê thực tế cho thấy, dưới 5% các đề xuất xé rào, thí điểm cơ chế mới từ cấp địa phương trình lên được các cơ quan trung ương phê duyệt chính thức. Hầu hết các đề xuất đột phá đều bị bác bỏ hoặc ngâm vô thời hạn vì các bộ ngành lo ngại vi phạm khuôn khổ pháp lý hiện hành. Trong khi đó, số lượng cán bộ bị xử lý kỷ luật hoặc truy cứu trách nhiệm hình sự liên quan đến các quyết định quản lý kinh tế tăng rất cao trong giai đoạn 2020 – 2024. Nhiều quyết định phê duyệt dự án, cấp phép đất đai từ 5 đến 10 năm trước – vốn được thực hiện trong bối cảnh lịch sử cụ thể để thúc đẩy địa phương phát triển – nay bị soi xét lại dưới góc nhìn thanh tra khắt khe của hiện tại và bị kết luận là gây thất thoát tài sản nhà nước.
Sự bất an lan rộng trong toàn bộ đội ngũ cán bộ. Dù Bộ Chính trị đã ban hành Kết luận số 14-KL/TW và Chính phủ đã thể chế hóa bằng Nghị định số 73/2023/NĐ-CP quy định về khuyến khích, bảo vệ cán bộ năng động, sáng tạo, dám nghĩ, dám làm, dám chịu trách nhiệm vì lợi ích chung; nhưng trên thực tế, cán bộ vẫn không thể “dám làm”.
Lý do là quy định bảo vệ cán bộ mới chỉ dừng lại ở cấp Nguyên tắc chính trị trong Kết luận của Đảng và cấp Nghị định của Chính phủ. Các văn bản này hoàn toàn không có hiệu lực đè lên Bộ luật Hình sự hay Luật Tố tụng hình sự – những đạo luật do Quốc hội ban hành. Một cán bộ làm trái quy định của luật để giải quyết việc cho dân, cho doanh nghiệp dù không trục lợi cá nhân, vẫn hoàn toàn có thể bị khởi tố theo Bộ luật Hình sự. Sự thiếu đồng bộ giữa cơ quan kiểm tra của Đảng, thanh tra Nhà nước và cơ quan điều tra trong việc nhận diện “động cơ phi lợi ích cá nhân” đã biến các cơ chế bảo vệ cán bộ thành những chiếc ô chao đảo trước bão tố pháp lý.
3.3. Tác động từ công tác thanh tra, kiểm tra và nguy cơ hình sự hóa các giao dịch kinh tế
Một yếu tố khác đẩy tâm lý sợ trách nhiệm lên đến đỉnh điểm chính là áp lực từ công tác thanh tra, kiểm tra, kiểm toán dày đặc và nguy cơ hình sự hóa các quan hệ kinh tế, dân sự.
Thực tế kiểm tra cho thấy, một dự án đầu tư công hoặc một đơn vị quản lý nhà nước có thể phải tiếp và làm việc với 3 đến 5 đoàn thanh tra, kiểm toán, kiểm tra từ các cấp khác nhau trong cùng 1 năm tài chính. Việc phải liên tục chuẩn bị hồ sơ, giải trình các quyết định quản lý trong quá khứ đã ngốn sạch thời gian và tâm trí của bộ máy lãnh đạo địa phương và các Ban quản lý dự án, khiến họ không còn năng lực để tập trung thúc đẩy các công việc mới.
Tâm lý co cụm và phòng vệ tuyệt đối xuất hiện rõ nét sau khi hàng loạt vụ án lớn liên quan đến đấu thầu, định giá đất, cổ phần hóa và quản lý tài sản nhà nước bị xử lý hình sự. Việc truy tố các hành vi sai phạm là cần thiết để siết chặt kỷ cương và chống tham nhũng, nhưng ranh giới xử lý trong nhiều trường hợp đã vượt qua ranh giới của tội phạm hình sự để xâm nhập vào các rủi ro kinh doanh và quyết định quản lý thông thường.
Dưới góc độ lập pháp, hai điều khoản của Bộ luật Hình sự 2015 (sửa đổi, bổ sung 2017) đang gieo rắc nỗi sợ hãi lớn nhất cho đội ngũ công chức là Điều 219 (Tội vi phạm quy định về quản lý, sử dụng tài sản Nhà nước gây thất thoát, lãng phí) và Điều 360 (Tội thiếu trách nhiệm gây hậu quả nghiêm trọng). Cấu thành của các tội danh này thiếu các tiêu chí định lượng minh bạch về mặt động cơ (coi việc gây thiệt hại là đủ cấu thành tội phạm bất chấp cán bộ có tư lợi hay không).
Trong bối cảnh biến động thị trường, giá đất hay giá vật liệu giảm bớt hoặc tăng lên do yếu tố khách quan cũng có thể bị cơ quan thanh tra quy kết thành “gây thất thoát tài sản công”. Hệ thống kiểm soát công vụ, được điều chỉnh bởi Luật Thanh tra 2022 (Luật số 11/2022/QH15) và Luật Kiểm toán nhà nước 2015, đang vận hành theo tư duy “suy đoán có lỗi” và tập trung săm soi sai sót quy trình hình thức hơn là đánh giá hiệu quả kinh tế cuối cùng. Khi mọi sai sót kỹ thuật đều có nguy cơ biến thành án hình sự, sự im lặng và bất động trở thành chiến lược sinh tồn duy nhất của công chức.
3.4. Đánh giá tính khả thi và thực tế triển khai Cơ chế bảo vệ cán bộ “dám nghĩ dám làm”
Trước căn bệnh “đóng băng hành chính”, Đảng và Nhà nước đã tỏ rõ quyết tâm tháo gỡ bằng việc ban hành Nghị định số 73/2023/NĐ-CP cùng nhiều chỉ đạo quyết liệt. Tuy nhiên, nếu đánh giá một cách công tâm và dựa trên dữ liệu thực tế, tính khả thi của cơ chế bảo vệ cán bộ hiện nay vẫn cực kỳ thấp.
Số lượng hồ sơ đăng ký đề xuất thử nghiệm cơ chế đổi mới, sáng tạo theo Nghị định 73/2023/NĐ-CP tại các tỉnh, thành phố trên toàn quốc tính đến nay còn vô cùng khiêm tốn. Bộ máy cơ sở gần như không mặn mà với việc lập đề xuất này. Lý do rất đơn giản: quy trình đăng ký, thẩm định và phê duyệt một đề xuất “dám nghĩ dám làm” theo Nghị định 73 phức tạp không kém gì một quy trình lập dự án đầu tư, qua nhiều cấp thẩm định. Cán bộ đề xuất phải tự chứng minh tính hiệu quả, tự chịu trách nhiệm rủi ro và chờ đợi sự phê duyệt của cấp có thẩm quyền – những người cũng đang mang tâm lý sợ trách nhiệm.
Quan trọng hơn cả, tính đến thời điểm hiện tại, chưa có bất kỳ án lệ hay trường hợp thực tế nào được miễn trừ trách nhiệm pháp lý một cách hoàn toàn khi xảy ra tổn thất hoặc thất thoát về mặt con số kế toán trong quá trình thực hiện thí điểm.
Sự bế tắc này phơi bày rào cản mang tính nguyên tắc của hệ thống pháp luật: nguyên tắc thứ bậc văn bản pháp luật. Một Nghị định của Chính phủ không bao giờ có thể vô hiệu hóa hay miễn trừ các quy định đã được quy định trong Luật và Bộ luật do Quốc hội ban hành. Đồng thời, các quy định kiểm tra của Đảng như Quy định số 69-QĐ/TW về kỷ luật tổ chức đảng, đảng viên vi phạm, và Quy định số 144-QĐ/TW về chuẩn mực đạo đức cách mạng của cán bộ, đảng viên trong giai đoạn mới, đặt ra các tiêu chuẩn rất cao về tính tuân thủ kỷ luật. Khi giữa các quy định của Đảng, Luật của Quốc hội và Nghị định của Chính phủ tồn tại khoảng trống và sự thiếu đồng bộ về tiêu chí xác định “thất thoát do nguyên nhân khách quan” và “thất thoát do cố ý trục lợi”, thì bất kỳ cán bộ nào tin vào “chiếc ô” Nghị định 73 để “xé rào” đều đang đặt sự nghiệp và tự do cá nhân của mình vào một trò chơi may rủi.
Phần 4: Bất cập trong chuẩn bị dự án, quy hoạch và năng lực thực thi cấp cơ sở
4.1. Chất lượng công tác chuẩn bị đầu tư và căn bệnh kinh niên “đội vốn, dãn tiến độ”
Sự chậm trễ và kém hiệu quả của các dự án công không chỉ do vướng mắc thể chế hay tâm lý cán bộ, mà còn bắt nguồn từ những yếu kém nội tại trong khâu kỹ thuật quản lý dự án, đặc biệt là chất lượng công tác chuẩn bị đầu tư. Đây chính là “hạt giống xấu” được gieo ngay từ đầu, khiến công trình chắc chắn sẽ gặt hái tổn thất trong tương lai.
Một dữ liệu thống kê giật mình phản ánh căn bệnh kinh niên này: hơn 80% dự án đầu tư công nhóm A và nhóm B tại Việt Nam phải thực hiện điều chỉnh chủ trương đầu tư hoặc điều chỉnh dự án từ 1 đến 3 lần trong suốt vòng đời triển khai. Mức độ sai lệch giữa dự toán khảo sát ban đầu và chi phí thực tế triển khai dao động từ 30% đến 200%.
Thời gian hoàn thiện khâu chuẩn bị đầu tư (từ lập báo cáo tiền khả thi, báo cáo khả thi, khảo sát địa chất, thiết kế kỹ thuật đến phê duyệt dự toán) chiếm tới 40% tổng thời gian thực hiện toàn bộ dự án. Dù mất nhiều thời gian như vậy, nhưng chất lượng các bản hồ sơ trình phê duyệt vẫn cực kỳ yếu kém. Khảo sát địa chất sơ sài, tính toán lưu lượng giao thông sai lệch, dự toán chi phí giải phóng mặt bằng áp đặt con số ảo… là những hiện tượng phổ biến. Khi dự án bước vào giai đoạn thi công thực tế, hàng loạt yếu tố bất ngờ xuất hiện, buộc phải dừng thi công để làm thủ tục điều chỉnh dự án – một quy trình kéo dài hàng năm trời.
Bản chất của điểm nghẽn này xuất phát từ tư duy quản lý sai lệch: chủ đầu tư và các ban quản lý làm hồ sơ với mục tiêu “làm sao để được phê duyệt vốn nhanh nhất” chứ không phải “làm sao để thi công hiệu quả nhất”. Họ cố tình làm dự toán thấp xuống để dự án dễ được Quốc hội hoặc Hội đồng nhân dân thông qua chủ trương, sau đó mới tìm cách điều chỉnh tăng vốn ở các bước sau.
Về mặt thể chế, Luật Xây dựng 2014 (sửa đổi 2020) và Nghị định số 15/2021/NĐ-CP đã đưa ra các tiêu chuẩn quản lý dự án, nhưng cơ chế đấu thầu tư vấn hiện nay lại áp dụng tư duy “giá rẻ”. Các gói thầu khảo sát, lập dự án đầu tư thường được trao cho các đơn vị tư vấn bỏ giá thấp nhất, dẫn đến sản phẩm thu được là những bộ hồ sơ chép lại, thiếu tính thực tế, đặt tiền đề cho sự đổ vỡ tài chính của dự án về sau.
4.2. Xung đột quy hoạch ngành, quy hoạch phân khu và quy hoạch sử dụng đất
Một dự án dù có hồ sơ chuẩn bị tốt đến đâu cũng không thể triển khai nếu rơi vào thế “tiền hậu bất nhất” của hệ thống quy hoạch. Sự xung đột giữa các tầng nấc quy hoạch đang là rào cản kỹ thuật vô cùng nghiệt ngã đối với dòng vốn đầu tư.
Số liệu thực chứng chỉ ra rằng: sự thiếu thống nhất giữa Quy hoạch tổng thể quốc gia, Quy hoạch tỉnh, Quy hoạch phân khu đô thị và Quy hoạch sử dụng đất cấp huyện diễn ra tại hơn 50% số tỉnh, thành phố trên toàn quốc. Một vị trí đất trên Quy hoạch sử dụng đất được xác định là đất ở thương mại, nhưng trên Quy hoạch phân khu lại là đất cây xanh công viên, và trên Quy hoạch giao thông lại thuộc vệt hành lang an toàn đường bộ.
Chính sự triệt buộc lẫn nhau này khiến chính quyền địa phương hoàn toàn bế tắc, không thể giao đất, không thể cấp phép xây dựng cho nhà đầu tư. Hàng trăm dự án năng lượng tái tạo (điện gió, điện mặt trời) và hạ tầng giao thông kết nối vùng trên cả nước bị ngưng trệ kéo dài do không khớp giữa Quy hoạch phát triển điện lực/giao thông với Quy hoạch lâm nghiệp (vướng đất rừng) và Quy hoạch thăm dò, khai thác trữ lượng khoáng sản (vướng quy hoạch mỏ).
Bản chất của tình trạng mâu thuẫn này là sự bất lực của Luật Quy hoạch 2017 (Luật số 21/2017/QH14) trong việc giải quyết bài toán tích hợp đa ngành. Dù Luật Quy hoạch 2017 mang sứ mệnh lịch sử là xóa bỏ tư duy quy hoạch chia rẽ của từng bộ ngành, nhưng quá trình triển khai thực tế lại bộc lộ sự thiếu đồng bộ giữa Luật Quy hoạch với Luật Lâm nghiệp 2017, Luật Đất đai và Luật Khoảng sản. Dù Quốc hội đã ban hành Nghị quyết số 61/2022/QH15 nhằm tháo gỡ khó khăn trong lập quy hoạch, nhưng quy trình điều chỉnh cục bộ một quy hoạch hiện nay vẫn vô cùng phức tạp, đòi hỏi thời gian và thủ tục tương đương với việc lập mới một quy hoạch từ đầu. Khi các bản quy hoạch cãi nhau, dự án đầu tư trở thành nạn nhân chịu án treo vô thời hạn.
4.3. Giới hạn năng lực của Ban Quản lý dự án (PMU) và đơn vị tư vấn độc lập
Bộ máy trực tiếp cầm chiêng trống điều hành các dự án đầu tư công chính là hệ thống các Ban Quản lý dự án (PMU) và các đơn vị tư vấn độc lập. Tuy nhiên, đây lại là hai mắt xích cực kỳ yếu kém trong chuỗi giá trị quản trị công hiện nay.
Mô hình PMU, đặc biệt là ở cấp quận, huyện và các sở ngành địa phương, đang đối mặt với khủng hoảng năng lực nghiêm trọng. Hơn 60% nhân sự tại các PMU cấp huyện hoạt động theo chế độ kiêm nhiệm, thiếu hoàn toàn đội ngũ chuyên gia pháp lý, tài chính dự án và kỹ sư quản lý hợp đồng chuyên sâu. Nhân sự PMU vừa phải làm công tác quản lý nhà nước, vừa phải điều hành dự án kinh tế – kỹ thuật phức tạp, dẫn đến sự lúng túng toàn tập khi xử lý các phát sinh hợp đồng với nhà thầu hoặc các biến động pháp lý.
Trong khi đó, vai trò của các đơn vị tư vấn độc lập (tư vấn thiết kế, tư vấn giám sát, tư vấn thẩm tra) bị hạ thấp. Tỷ lệ xử lý vi phạm hợp đồng hoặc truy cứu trách nhiệm đối với các đơn vị tư vấn đưa ra các bản thiết kế sai hỏng, dự toán yếu kém chỉ đạt dưới 5%. Các đơn vị tư vấn gần như không chịu bất kỳ gánh nặng tài chính hay pháp lý sòng phẳng nào khi dự án bị chậm tiến độ hay đội vốn do lỗi thiết kế của mình.
Gốc rễ của hạn chế này nằm ở cơ chế tài chính và công cụ quản lý nhân sự theo Nghị định số 35/2023/NĐ-CP và các quy định thuộc lĩnh vực quản lý nhà nước của Bộ Xây dựng. Cơ chế trả lương và đãi ngộ trong các PMU nhà nước bị ràng buộc bởi hệ thống thang bảng lương công chức/viên chức cứng nhắc, hoàn toàn không đủ sức cạnh tranh để thu hút và giữ chân các chuyên gia quản lý dự án giỏi từ khu vực tư nhân. Đồng thời, các quy định về chứng chỉ hành nghề và năng lực tổ chức tư vấn xây dựng hiện mang tính thủ tục hành chính giấy tờ, chưa gắn với hệ thống đánh giá uy tín dựa trên dữ liệu lịch sử thực thi dự án. Khi người làm quản lý không đủ năng lực và tư vấn không chịu gánh nặng trách nhiệm, dự án đầu tư công đổ vỡ là điều đã được báo trước.
4.4. Rào cản giải ngân vốn ODA và hỗ trợ phát triển: Sự khác biệt chuẩn quy trình
Nguồn vốn hỗ trợ phát triển chính thức (ODA) và vốn vay ưu đãi nước ngoài từng là động lực quan trọng cho hạ tầng Việt Nam, nhưng nay lại đang trở thành một khối u trì trệ vì sự “khác biệt chuẩn quy trình” giữa Việt Nam và các nhà tài trợ quốc tế.
Tỷ lệ giải ngân vốn ODA hàng năm thường xuyên thấp hơn đáng kể so với mức bình quân giải ngân vốn đầu tư công trong nước, chỉ đạt dao động từ 30% đến 45% kế hoạch được giao. Thời gian đàm phán, ký kết và làm thủ tục gia hạn hiệp định vay ODA bị kéo dài từ 12 đến 24 tháng cho mỗi kỳ điều chỉnh. Hàng loạt dự án ODA quy mô lớn phải chịu chi phí phạt cam kết vốn vay, trả lãi vay hằng năm trong khi vốn không thể chi trả cho công trường.
Nguồn gốc gãy đổ giải ngân ODA nằm ở sự xung đột quy trình không thể dung hòa giữa một bên là pháp luật Việt Nam và một bên là Hài hòa thủ tục của các Nhà tài trợ (như Ngân hàng Thế giới – WB, Ngân hàng Phát triển Châu Á – ADB, Cơ quan Hợp tác Quốc tế Nhật Bản – JICA).
Các điểm gãy tập trung ở 3 khâu: đền bù giải phóng mặt bằng và chính sách an sinh xã hội; quy trình đấu thầu lựa chọn nhà thầu; và đánh giá tác động môi trường. Nhà tài trợ quốc tế đòi hỏi các tiêu chuẩn rất cao về bảo vệ quyền lợi người bị thu hồi đất và đấu thầu cạnh tranh quốc tế, trong khi pháp luật Việt Nam lại siết chặt theo các khung giá hành chính và quy trình kiểm soát chi ngân sách nội địa.
Mặc dù Chính phủ đã ban hành Nghị định số 114/2021/NĐ-CP và Nghị định số 20/2023/NĐ-CP sửa đổi về quản lý và sử dụng vốn ODA nhằm đơn giản hóa thủ tục, nhưng tư duy quản lý của các cơ quan thẩm định Việt Nam vẫn xem vốn vay ODA như vốn cấp phát ngân sách nhà nước thông thường. Việc bắt buộc dự án ODA phải tuân thủ 2 tầng quy trình phê duyệt (vừa chịu sự kiểm soát của Nhà tài trợ, vừa chịu sự phê duyệt đa tầng của bộ máy trong nước) đã biến ODA từ một nguồn vốn ưu đãi thành một dòng vốn đắt đỏ và vô cùng rủi ro về tiến độ.
Phần 5: Cơ chế “xin – cho”, phân bổ dàn trải và chi phí phi chính thức trong quản lý dự án
5.1. Bản chất cơ chế phân bổ vốn đầu tư công và hiện tượng xé nhỏ nguồn lực
Một trong những căn bệnh trầm kha bào mòn hiệu năng của nền kinh tế chính là tư duy phân bổ vốn đầu tư công mang nặng tính “xin – cho” và xé nhỏ nguồn lực. Dòng vốn công thay vì được tập trung tạo nên các quả đấm thép hạ tầng, thì lại bị băm vằm thành hàng ngàn mảnh nhỏ dàn trải khắp các địa phương.
Dữ liệu lịch sử ghi nhận: số lượng dự án đầu tư công trung hạn giai đoạn trước kéo dài tới hơn 10.000 dự án. Dù trong giai đoạn 2021 – 2025, Quốc hội và Chính phủ đã có quyết tâm rất lớn siết lại còn khoảng 5.000 dự án, nhưng tình trạng dàn trải vẫn hết sức nghiêm trọng. Suất đầu tư trung bình cho nhiều dự án giao thông cấp địa phương chỉ đạt vỏn vẹn từ 20 đến 50 tỷ đồng cho một dự án. Với quy mô vốn nhỏ giọt này, dự án không đủ sức tạo ra các tuyến đường hoàn chỉnh, không thể kết nối liên vùng, mà chỉ làm được vài kilômét đường cắt khúc rồi ngưng trệ chờ đợt vốn tiếp theo.
Bản chất của hiện tượng xé nhỏ nguồn lực xuất phát từ áp lực của “chủ nghĩa địa phương” và tư duy phân bổ đồng đều mang tính bình quân chủ nghĩa giữa các đơn vị hành chính. Cơ chế xin – cho vốn đầu tư công biến các kỳ lập kế hoạch ngân sách thành những cuộc ngã giá chính trị, nơi các địa phương đều muốn co kéo vốn về cho địa bàn mình, bất chấp hiệu quả kinh tế vĩ mô.
Về mặt thể chế, Luật Ngân sách Nhà nước 2015, Luật Đầu tư công 2019 cùng các Nghị quyết của Ủy ban Thường vụ Quốc hội về nguyên tắc, tiêu chí phân bổ vốn đầu tư công dù đã đưa ra các công thức tính điểm, nhưng thiếu hoàn toàn một Bộ chỉ số khoa học độc lập để đánh giá tác động lan tỏa kinh tế – xã hội của từng dự án. Sự thiếu vắng công cụ định lượng này khiến việc xếp thứ tự ưu tiên cấp vốn bị chi phối bởi ý chí chủ quan và quyền lực của người phê duyệt, đẩy dòng vốn công rời xa mục tiêu tối ưu hóa hiệu quả kinh tế quốc gia.
5.2. Chi phí tuân thủ pháp luật và hiện tượng chi phí phi chính thức
Trong một môi trường pháp lý tù mờ và thủ tục đa tầng nấc, “chi phí phi chính thức” (nhũng nhiễu, bôi trơn) tự động nảy sinh như một cơ chế bôi trơn để bộ máy hành chính chịu nhúc nhích. Đây là một thứ thuế gạt tay tàn nhẫn, giáng vào cộng đồng doanh nghiệp và làm mục thối tính liêm chính của công vụ.
Khảo sát thực chứng từ Chỉ số Năng lực cạnh tranh cấp tỉnh (PCI) đưa ra con số giật mình: tỷ lệ doanh nghiệp phải trả chi phí không chính thức khi thực hiện các thủ tục hành chính liên quan đến đất đai và xây dựng thường xuyên dao động ở mức cao từ 40% đến 60%. Chi phí tuân thủ thủ tục hành chính – bao gồm chi phí thời gian chờ đợi, chi phí cơ hội bị bỏ lỡ và chi phí bôi trơn – ước tính chiếm tới 3% đến 7% tổng doanh thu dự án của doanh nghiệp.
Sự tồn tại của chi phí phi chính thức không phải là hiện tượng tự phát, mà là hệ quả tất yếu của các quy định pháp luật kéo dài và mờ đục. Khi quy trình thụ lý hồ sơ không có mốc thời gian dứt khoát, hoặc khi cán bộ công quyền sở hữu “quyền hạn tùy nghi” trong việc giải thích luật, doanh nghiệp buộc phải bỏ tiền ra để “mua sự an toàn” và “mua tốc độ”.
Dưới góc độ phòng chống tham nhũng, Luật Phòng, chống tham nhũng 2018 (Luật số 36/2018/QH14) và Nghị định số 59/2019/NĐ-CP đã thiết lập nhiều cơ chế kiểm soát, nhưng cơ chế khiếu nại và bảo vệ nhà đầu tư khi bị nhũng nhiễu vẫn gần như vô hiệu trên thực tế. Doanh nghiệp khi tố cáo hành vi đòi hối lộ của cán bộ sẽ đối mặt với nguy cơ bị “báo thù hành chính”, bị săm soi, gây khó khăn triệt hạ ở tất cả các dự án sau đó. Sự bất lực của cơ chế bảo vệ đã ép buộc các nhà đầu tư phải chấp nhận chi phí phi chính thức như một phần chi phí kinh doanh tất yếu, làm biến dạng môi trường cạnh tranh lành mạnh.
5.3. Xung đột lợi ích nhóm và rào cản trong việc công khai, minh bạch dữ liệu dự án
Nguồn gốc sâu xa nuôi dưỡng cơ chế xin – cho và chi phí phi chính thức chính là bóng tối của sự thiếu minh bạch thông tin và sự thao túng của các nhóm lợi ích thân quen.
Số liệu đánh giá công khai ngân sách và công khai thầu phản ánh một thực tế nhói lòng: tỷ lệ công khai thông tin dự án đầu tư công trên Hệ thống mạng đấu thầu quốc gia theo đúng thời hạn quy định chỉ đạt khoảng 70% đến 80% ở cấp địa phương. Hàng ngàn dự án không công khai báo cáo đánh giá tác động môi trường, không công khai danh sách nhà thầu trúng thầu, hoặc cố tình đăng tải thông tin mời thầu vào các khung giờ “chết” để hạn chế sự tham gia của các nhà thầu bên ngoài. Dữ liệu về quy hoạch đất đai, quy hoạch xây dựng và biến động giá đất bị các cơ quan quản lý giữ kín như những “bí mật ngành”, không được kết nối đồng bộ giữa các hệ thống dữ liệu.
Sự độc quyền thông tin này tạo ra lợi thế phi thị trường vô cùng to lớn cho các “nhóm lợi ích thân quen” – những doanh nghiệp có mối quan hệ ngầm với cán bộ nắm quyền phê duyệt. Các nhóm này tiếp cận được thông tin quy hoạch trước hàng năm, thực hiện thu gom đất giá rẻ, sau đó “vẽ” ra các dự án để rút ruột ngân sách hoặc đầu cơ trục lợi.
Mặc dù Luật Tiếp cận thông tin 2016 (Luật số 104/2016/QH13) và Nghị định số 47/2020/NĐ-CP về quản lý, kết nối và chia sẻ dữ liệu số đã quy định rõ trách nhiệm công khai dữ liệu của cơ quan nhà nước, nhưng việc thi hành vô cùng lỏng lẻo. Thiếu hoàn toàn các chế tài nghiêm khắc để xử lý hình sự hoặc kỷ luật đối với người đứng đầu cơ quan chậm công khai dữ liệu dự án công. Khi dữ liệu bị phong tỏa, ánh sáng của sự giám sát cộng đồng không thể chiếu tới, biến các dự án đầu tư công thành mảnh đất màu mỡ cho tư lợi nhóm, để lại gánh nặng công nợ cho toàn xã hội.
Phần 6: Đánh giá hiệu quả các giải pháp tình thế và cơ chế đặc thù đã áp dụng
6.1. Phân tích hiệu quả của các Tổ công tác đặc biệt và Nghị quyết thí điểm (Nghị quyết 98, Nghị quyết 31)
Trước tình trạng tắc nghẽn nguồn lực nghiêm trọng, Chính phủ và Quốc hội đã phải liên tục sử dụng các giải pháp phản ứng nhanh mang tính tình thế, nổi bật là việc thành lập các Tổ công tác đặc biệt của Thủ tướng Chính phủ và ban hành các Nghị quyết thí điểm cơ chế đặc thù cho các đầu tàu kinh tế.
Thực tế kiểm tra cho thấy: các Tổ công tác của Thủ tướng Chính phủ và các Bộ ngành đã rà soát, tháo gỡ khó khăn trực tiếp cho hàng trăm dự án bị đóng băng. Tuy nhiên, nếu đánh giá trên tổng thể ma trận vướng mắc, số lượng dự án được giải quyết triệt để mới chỉ đạt khoảng 20% đến 30% tổng số dự án gặp vướng mắc trên toàn quốc. Các Tổ công tác chỉ có thể xử lý các vướng mắc mang tính kỹ thuật thuộc thẩm quyền của Nghị định hoặc Thông tư, nhưng hoàn toàn bất lực khi đụng phải các điểm nghẽn nằm ở cấp độ Luật do Quốc hội ban hành.
Đối với các cơ chế đặc thù, tiêu biểu là Nghị quyết số 98/2023/QH15 về thí điểm một số cơ chế, chính sách đặc thù phát triển TP.HCM và Nghị quyết số 31-NQ/TW của Bộ Chính trị, dù đã mở ra những không gian pháp lý đột phá (như phân cấp ủy quyền, áp dụng lại hợp đồng BT, BOT trên đường hiện hữu, mô hình TOD), nhưng tốc độ giải ngân và tháo gỡ dự án trên thực tế vẫn gặp lực cản khổng lồ.
Lý do là để thi hành một điều khoản đặc thù trong Nghị quyết 98, chính quyền thành phố vẫn phải chờ hàng loạt Thông tư, Nghị định hướng dẫn chuyên môn từ các Bộ, ngành trung ương. Sự chậm trễ của các bộ ngành trong việc ban hành văn bản hướng dẫn đã vô hiệu hóa tính cấp bách của Nghị quyết thí điểm.
Bản chất của rào cản này nằm ở giới hạn của phương pháp “xé rào cục bộ”. Việc áp dụng các Nghị quyết đặc thù riêng cho từng địa phương (như TP.HCM, Hà Nội, Đà Nẵng, Cần Thơ) đã tạo ra sự phân mảnh của hệ thống pháp luật – nơi mỗi vùng đất lại vận hành theo một khuôn khổ pháp lý khác nhau. Hơn nữa, Tổ công tác hay Ban chỉ đạo mang bản chất của những công cụ xử lý sự vụ hành chính, không thể thay thế được quy trình vận hành quy chuẩn, minh bạch và tự động của một bộ máy quản trị công hiện đại.
6.2. Bài học từ công tác cắt giảm, đơn giản hóa thủ tục hành chính và phân cấp phân quyền
Một nỗ lực khác được chính quyền đẩy mạnh trong giai đoạn 2020 – 2025 là chương trình cắt giảm, đơn giản hóa thủ tục hành chính và phân cấp, phân quyền theo Nghị quyết số 68/NQ-CP của Chính phủ.
Số liệu báo cáo thành tích ghi nhận những con số ấn tượng: hơn 2.000 quy định kinh doanh đã được cắt giảm, đơn giản hóa; hàng trăm thủ tục hành chính được dịch chuyển sang môi trường dịch vụ công trực tuyến. Tuy nhiên, nếu đối chiếu với đánh giá thực tế từ phía thụ hưởng là cộng đồng doanh nghiệp, bức tranh lại mang màu sắc hoàn toàn khác: tỷ lệ doanh nghiệp đánh giá chi phí thủ tục hành chính thực tế giảm đáng kể chỉ đạt dưới 40%.
Sự chênh lệch giữa báo cáo thành tích và cảm nhận thực tế của doanh nghiệp bóc tách một căn bệnh kinh niên trong cải cách hành chính: hiện tượng “cắt thủ tục này, đẻ giấy phép con khác”. Các bộ ngành khi cắt giảm một thủ tục công khai, lại âm thầm cài cắm các điều kiện kinh doanh, các quy chuẩn, tiêu chuẩn kỹ thuật phức tạp hơn vào các Thông tư chuyên ngành.
Đồng thời, cơ chế “cam kết và tự chịu trách nhiệm” được áp dụng để đơn giản hóa khâu tiền kiểm, nhưng quy trình kiểm tra sau đó lại cực kỳ mù mờ. Doanh nghiệp tự cam kết thực hiện đúng quy định, nhưng khi cơ quan chức năng đến hậu kiểm lại áp đặt các giải thích luật khắt khe, quy buộc doanh nghiệp vi phạm và xử phạt nặng nề.
Song song đó, tiến trình phân cấp, phân quyền theo Nghị định số 107/2020/NĐ-CP và Nghị định số 108/2020/NĐ-CP về tổ chức bộ máy rơi vào tình trạng “phân cấp nửa vời”. Trung ương giao thêm hàng loạt nhiệm vụ phê duyệt, thẩm định xuống cho cấp tỉnh và cấp huyện; nhưng hoàn toàn không phân cấp tương ứng nguồn lực tài chính, nguồn thu ngân sách và biên chế nhân sự chuyên môn. Cấp cơ sở rơi vào tình trạng quá tải nghiêm trọng, gánh nặng trách nhiệm đè bẹp năng lực thực thi, khiến tốc độ xử lý hồ sơ càng thêm chậm trễ.
6.3. Giới hạn của các mệnh lệnh hành chính trong giải quyết bài toán thể chế kinh tế
Khi các công cụ thể chế gặp bế tắc, cơ quan quản lý nhà nước thường có xu hướng tìm đến các mệnh lệnh hành chính mang tính chiến dịch để thúc ép bộ máy. Đó là sự xuất hiện của các đợt phát động “chiến dịch 50 ngày đêm”, “cao điểm 100 ngày giải ngân”, hoặc các Công điện đôn đốc giải ngân vốn đầu tư công được Thủ tướng Chính phủ ban hành dồn dập theo từng quý.
Không thể phủ nhận các mệnh lệnh hành chính này đã tạo ra sức ép nhất định, giúp đẩy tăng tỷ lệ giải ngân ngắn hạn vào tháng cuối cùng của năm tài chính. Tuy nhiên, xét dưới góc độ kinh tế học vĩ mô và tính bền vững của công trình, đây là một phương thức quản trị mang lại nhiều hệ lụy tiêu cực hơn là giá trị thực.
Sự gượng ép giải ngân bằng mọi giá vào cuối năm để hoàn thành chỉ tiêu thi đua đã dẫn đến hiện tượng “làm dối, làm ẩu”. Các ban quản lý dự án và nhà thầu tìm cách nghiệm thu khống khối lượng, lập hồ sơ thanh toán giả tạo để đẩy tiền ra khỏi kho bạc. Hệ quả trực tiếp là chất lượng công trình hạ tầng bị suy giảm nghiêm trọng, tình trạng nợ đọng xây dựng cơ bản bùng phát, và các rủi ro pháp lý liên quan đến sai phạm kế toán gia tăng.
Đồng thời, các mệnh lệnh hành chính hoàn toàn bất lực trước quy định cứng nhắc của Luật Ngân sách Nhà nước về thẩm quyền điều chỉnh dự toán. Tỷ lệ điều chỉnh vốn từ dự án chậm sang dự án nhanh trên phạm vi toàn quốc đạt dưới 15% tổng kế hoạch vốn. Dù Thủ tướng ra công điện đôn đốc, nhưng muốn chuyển vốn từ dự án A sang dự án B tại địa phương vẫn phải chờ cuộc họp của Hội đồng nhân dân thông qua theo đúng quy trình thủ tục.
Bài học rút ra ở đây rất rõ ràng: không thể sử dụng công cụ hành chính mệnh lệnh để giải quyết các mâu thuẫn mang tính quy luật của kinh tế thị trường và hạ tầng pháp lý. Khi bộ khung thể chế chưa được khai thông, mọi mệnh lệnh đôn đốc từ trên xuống chỉ làm gia tăng sự áp lực và hoảng loạn cho bộ máy thực thi bên dưới, chứ không thể biến một quy trình pháp lý tắc nghẽn trở nên thông suốt.
Phần 7: Khai phóng nguồn lực – Lộ trình tái cấu trúc thể chế và quản trị công toàn diện
7.1. Chuẩn hóa và đồng bộ hóa hệ thống pháp luật: Nguyên tắc “một luật sửa nhiều luật”
Để thoát khỏi cái bẫy “đóng băng hệ thống”, giải pháp đầu tiên mang tính quyết định là phải dũng cảm đập tan ma trận xung đột pháp lý thông qua tư duy lập pháp hoàn toàn mới. Không thể tiếp tục phương thức sửa đổi nhỏ giọt, cắt xẻ từng đạo luật riêng rẽ, mà phải áp dụng triệt để nguyên tắc “một luật sửa nhiều luật” ở cấp độ Quốc hội.
Một gói sửa đổi đồng bộ tập trung trực tiếp vào 8 đạo luật cốt lõi điều chỉnh toàn bộ vòng đời dự án đầu tư – bao gồm: Luật Đầu tư, Luật Đầu tư công, Luật Đấu thầu, Luật Đất đai, Luật Nhà ở, Luật Kinh doanh Bất động sản, Luật Xây dựng và Luật Quy hoạch – cần phải được Quốc hội thông qua trong một kỳ họp duy nhất.
Mục tiêu chiến lược của gói sửa đổi này là giảm từ 30% đến 50% thời gian thực hiện thủ tục chuẩn bị đầu tư và cấp phép dự án. Quy trình lựa chọn nhà đầu tư phải được tích hợp làm một: khi một nhà đầu tư trúng đấu thầu hoặc đấu giá quyền sử dụng đất, họ tự động được công nhận chủ trương đầu tư và phê duyệt quy hoạch chi tiết, loại bỏ hoàn toàn các bước thẩm định lặp lại qua nhiều Bộ ngành.
Cơ sở pháp lý cho đột phá này dựa trên Luật Ban hành văn bản quy phạm pháp luật 2015 (sửa đổi, bổ sung 2020) và các Dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của các Luật trong lĩnh vực đầu tư, tài chính đang được trình Quốc hội.
Về mặt nguyên tắc áp dụng pháp luật, cần luật hóa nguyên tắc tối thượng: Khi có sự khác nhau hoặc mâu thuẫn giữa các quy định của các luật về cùng một vấn đề, phải ưu tiên áp dụng quy định ban hành sau hoặc quy định của luật chuyên ngành theo hướng thuận lợi nhất để khơi thông nguồn lực đầu tư và bảo vệ quyền lợi hợp pháp của nhà đầu tư. Chuyển đổi triệt để từ phương thức lập pháp phân mảnh, bảo hộ quyền lực ngành sang lập pháp tích hợp, kiến tạo môi trường kinh doanh minh bạch và công bằng.
7.2. Thiết lập cơ chế kiểm soát rủi ro, phân định rõ trách nhiệm và bảo vệ cán bộ thực thi
Giải pháp căn cơ để chữa trị căn bệnh sợ trách nhiệm không phải là ra lệnh đôn đốc hay đe dọa kỷ luật, mà là xây dựng một hành lang an toàn pháp lý định lượng, minh bạch để cán bộ công quyền yên tâm làm việc.
Ưu tiên hàng đầu là phải luật hóa Kết luận số 14-KL/TW của Bộ Chính trị thành một đạo luật chuyên biệt: Luật Bảo vệ cán bộ đổi mới, sáng tạo, dám nghĩ, dám làm vì lợi ích chung. Đạo luật này phải quy định cụ thể Bộ tiêu chí định lượng đánh giá rủi ro pháp lý công vụ với 5 cấp độ rõ ràng.
Đặc biệt, cần ban hành cơ chế miễn trừ trách nhiệm dân sự, hành chính và hình sự đối với cán bộ, công chức khi thực hiện các quyết định thí điểm, xé rào đúng quy trình đã được cấp có thẩm quyền phê duyệt, ngay cả khi dự án không đạt hiệu quả kinh tế do các lý do bất khả kháng hoặc biến động khách quan của thị trường.
Để làm được điều này, đòi hỏi một sự cải cách mang tính đột phá trong hệ thống pháp luật hình sự. Cần trình Quốc hội sửa đổi khẩn cấp Bộ luật Hình sự – đặc biệt là Điều 219 (Tội vi phạm quy định về quản lý, sử dụng tài sản Nhà nước gây thất thoát, lãng phí) và Điều 360 (Tội thiếu trách nhiệm gây hậu quả nghiêm trọng). Bổ sung điều kiện bắt buộc: Yếu tố “vụ lợi cá nhân” hoặc “động cơ tham nhũng, cấu kết trục lợi” phải là yếu tố cấu thành bắt buộc để truy cứu trách nhiệm hình sự đối với các sai phạm trong quản lý kinh tế.
Tách biệt một cách sòng phẳng và văn minh giữa một bên là “sai sót nghiệp vụ, rủi ro thị trường trong quá trình thực thi công vụ vì lợi ích chung” và một bên là “hành vi cố ý làm trái để tham nhũng, nhận hối lộ”. Chỉ khi ranh giới này được định lượng bằng luật, bộ máy công quyền mới giải phóng được nỗi sợ hãi, khôi phục tinh thần năng động và dấn thân vì sự phát triển của đất nước.
7.3. Chuyển đổi số toàn diện quy trình quản lý dự án công và minh bạch hóa dữ liệu đầu tư
Công cụ hữu hiệu nhất để triệt tiêu cơ chế xin – cho, loại bỏ chi phí phi chính thức và nâng cao năng lực thực thi chính là chuyển đổi số toàn diện quy trình quản lý dự án công trên nền tảng dữ liệu mở.
Mục tiêu chiến lược cần đạt được trong giai đoạn 2024 – 2026: 100% hồ sơ dự án đầu tư công trên toàn quốc phải được số hóa, gắn mã định danh duy nhất và quản lý tập trung trên Hệ thống Dữ liệu Đầu tư Quốc gia hợp nhất. Tiến độ xử lý hồ sơ của từng bộ, ngành, từng cán bộ công chức phải được hiển thị theo thời gian thực trên môi trường số để toàn xã hội và cơ quan giám sát theo dõi. Khi một hồ sơ bị trễ hạn ở bất kỳ khâu nào, hệ thống sẽ tự động ghi nhận lỗi và tính vào chỉ số đánh giá năng lực của người đứng đầu cơ quan đó, loại bỏ hoàn toàn khả năng ngâm hồ sơ để đòi chi phí bôi trơn.
Đồng thời, áp dụng bắt buộc Mô hình thông tin công trình (BIM) cho 100% các dự án nhóm A và nhóm B sử dụng vốn công, theo đúng lộ trình tại Quyết định số 258/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ. Việc số hóa toàn bộ bản vẽ thiết kế, dự toán và tiến độ thi công trên nền tảng BIM kết hợp với Hệ thống thông tin địa lý (GIS) sẽ giúp rút ngắn 50% thời gian thẩm định, tự động hóa khâu đối chiếu ranh giới đất đai và quy hoạch, ngăn chặn triệt để tình trạng khai khống khối lượng và đội vốn.
Về mặt thể chế, triển khai nghiêm túc Nghị định số 47/2020/NĐ-CP về quản lý, kết nối và chia sẻ dữ liệu số. Chuyển đổi phương thức thanh tra, kiểm toán từ “thanh tra trực tiếp, hậu kiểm thủ công” sang “thanh tra dựa trên dữ liệu” (Data-driven inspection). Các cơ quan kiểm tra sẽ sử dụng thuật toán trí tuệ nhân tạo để quét dữ liệu dự án, tự động phát hiện các bất thường về giá, về tiến độ để cảnh báo sớm, thay vì kéo các đoàn thanh tra xuống cắm chốt tại địa phương gây phiền hà và tâm lý hoảng loạn cho bộ máy thực thi.
Phần 8: Kết luận và Thông điệp Chính luận Vĩ mô
8.1. Tổng kết bản chất rào cản hệ thống: Từ tư duy quản lý khép kín sang quản trị phát triển mở
Nhìn lại toàn bộ bức tranh trầm tích của nền kinh tế giai đoạn 2020 – 2025, chúng ta nhận diện rõ ràng rằng: hiện tượng dòng vốn bị tắc nghẽn, các dự án nghìn tỷ bị đắp chiếu hay tâm lý co cụm của bộ máy công quyền không phải là những sự cố đơn lẻ, ngẫu nhiên. Đó là biểu hiện bề nổi của một căn bệnh hệ thống sâu xa: Sự khủng hoảng hiệu năng của một mô hình quản trị nhà nước đã cũ trước những đòi hỏi phát triển của thời đại mới.
Ma trận nút thắt lớn – bao gồm: Xung đột hệ thống pháp luật, Tâm lý sợ trách nhiệm công vụ, Chuẩn bị dự án yếu kém và Tư duy phân bổ vốn dàn trải – thực chất là hệ quả của tư duy quản lý khép kín, nặng về kiểm soát đầu vào, dựa trên quyền lực hành chính mệnh lệnh và sự thiếu tin tưởng vào các quy luật vận hành của kinh tế thị trường.
Bài toán giải ngân vốn đầu tư công và khai thông nguồn lực xã hội tuyệt nhiên không đơn thuần là bài toán kỹ thuật tài chính hay một chiến dịch đôn đốc hành chính ngắn hạn. Đây là bài toán về niềm tin thể chế và năng lực kiến tạo phát triển của Nhà nước.
Mối tương quan giữa tốc độ giải quyết các rào cản thể chế hiện nay và mục tiêu chiến lược đưa Việt Nam trở thành nước phát triển, có thu nhập cao vào năm 2045 là mối tương quan sinh mệnh. Nếu chúng ta tiếp tục để dòng vốn bị “đóng băng”, để chi phí cơ hội bốc hơi hàng năm từ 1% đến 2% GDP và để phẩm giá của người dân bị bào mòn trong những công trình ngổn ngang dở dang, cái giá phải trả sẽ là sự tụt hậu vĩnh viễn của dân tộc trên trường quốc tế.
Thực tiễn lịch sử đã chứng minh: Thể chế chính là đột phá của mọi đột phá, nhưng nếu chậm cải cách, thể chế cũng chính là điểm nghẽn của mọi điểm nghẽn. Sự chuyển đổi từ “tư duy quản lý khép kín, siết chặt tự vệ” sang “tư duy quản trị phát triển mở, kiến tạo và phục vụ” là con đường duy nhất để giải phóng toàn bộ sức sản xuất xã hội. Điều này hoàn toàn phù hợp với tinh thần Văn kiện Đại hội XIII của Đảng về 3 đột phá chiến lược: Thẩm định thể chế, Phát triển nguồn nhân lực và Xây dựng hạ tầng đồng bộ.
8.2. Yêu cầu cấp bách về đổi mới tư duy lập pháp và kiến tạo môi trường an toàn cho phát triển
Trước thềm một kỷ nguyên phát triển mới, yêu cầu đặt ra đối với giai đoạn 2024 – 2030 không chỉ dừng lại ở việc sửa đổi một vài điều luật, mà là một cuộc cách mạng thực sự về tư duy lập pháp và triết lý quản trị quốc gia.
Cần một lộ trình cải cách thể chế toàn diện được thiết kế theo 3 giai đoạn chiến lược:
- Giai đoạn một (2024 – 2025): Tập trung tháo gỡ khẩn cấp các điểm nghẽn pháp lý xung đột trực tiếp giữa các Luật Đầu tư, Đất đai, Đấu thầu, Nhà ở; ban hành cơ chế bảo vệ cán bộ bằng Luật; và giải quyết dứt điểm các dự án hạ tầng, bất động sản đang bị đắp chiếu để giải phóng 800.000 tỷ đồng nguồn vốn xã hội bị chôn chặt.
- Giai đoạn hai (2025 – 2027): Đồng bộ hóa toàn bộ hệ thống pháp luật kinh tế; hoàn thành chuyển đổi số 100% quy trình quản lý dự án công; xóa bỏ triệt để cơ chế xin – cho và phân bổ vốn dàn trải; xây dựng bộ tiêu chuẩn định giá đất và bồi thường theo đúng giá trị thị trường.
- Giai đoạn ba (2027 – 2030): Hoàn thiện mô hình Quản trị công hiện đại, chuyển đổi hoàn toàn sang phương thức hậu kiểm dựa trên dữ liệu lớn (Big Data); thiết lập khuôn khổ pháp lý vững chắc cho các hình thức đầu tư đối tác công tư (PPP) thế hệ mới; kiến tạo môi trường đầu tư kinh doanh an toàn, bình đẳng và tiệm cận các chuẩn mực tiên tiến nhất của OECD.
Nghị quyết số 27-NQ/TW của Ban Chấp hành Trung ương Đảng về tiếp tục xây dựng và hoàn thiện Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam trong giai đoạn mới đã chỉ rõ tầm nhìn: Xây dựng một hệ thống pháp luật dân chủ, công bằng, đồng bộ, thống nhất, công khai, minh bạch, vì con người và lấy con người làm trung tâm.
Thay đổi triết lý quản lý từ “không quản được thì cấm, không hiểu rõ thì siết” sang “kiến tạo môi trường an toàn, tôn trọng quy luật kinh tế và bảo vệ người làm việc vì lợi ích chung” không chỉ là đòi hỏi của nền kinh tế, mà là mệnh lệnh từ lòng nhân đạo. Mỗi điều luật được khai thông, mỗi dự án được sống lại, mỗi đồng vốn công được giải ngân hiệu quả không chỉ tạo ra những con số tăng trưởng vô hồn, mà trực tiếp mang lại công ăn việc làm, nâng cao chất lượng cuộc sống, bảo vệ phẩm giá của người lao động và củng cố niềm tin vững chắc của nhân dân vào sự nghiệp phát triển bền vững của Quốc gia.
DONATE:
- Mạng lưới: Monero (XMR)
- Địa chỉ ví:
