Bài viết tập trung giải phẫu và phản biện luận điểm “khoảng trống quyền lực” – một giả thuyết duy cơ cấu, ngoại quan, vốn hạ thấp tính chủ động của Cách mạng Tháng Tám năm 1945. Bằng cách đối chiếu dữ liệu thực chứng về thực lực của quân đội Nhật và chính quyền Trần Trọng Kim, bài viết chứng minh không hề tồn tại một khoảng trống bị bỏ ngỏ hay sự “ăn may” mang tính định mệnh. Qua lăng kính khoa học chính trị và phương pháp luận so sánh, nghiên cứu làm nổi bật tiến trình dịch chuyển quyền lực thực chất, khẳng định bản lĩnh chiến lược và năng lực chớp thời cơ quyết định của Mặt trận Việt Minh.
Phần 1: Bối cảnh tranh luận sử học và nguồn gốc khái niệm “Khoảng trống quyền lực”
1.1. Luận điểm của Stein Tønnesson và sự hình thành giả thuyết “Khoảng trống quyền lực”
Trong khoảng 25 năm trở lại đây, giới nghiên cứu lịch sử quốc tế và Việt Nam đã chứng kiến một cuộc tranh luận vô cùng sôi nổi liên quan đến cách luận giải nguyên nhân thắng lợi của Cách mạng Tháng Tám năm 1945. Tâm điểm của luồng quan điểm này xuất phát từ khái niệm “khoảng trống quyền lực” (power vacuum), được nhà sử học người Na Uy Stein Tønnesson lần đầu tiên hệ thống hóa trong luận án tiến sĩ bảo vệ năm 1991 tại Oslo, sau đó xuất bản thành sách với tiêu đề “The Vietnamese Revolution of 1945 – Roosevelt, Ho Chi Minh and de Gaulle in a World at War”.
Trong công trình nghiên cứu này, Stein Tønnesson đã cố gắng mô tả “khoảng trống quyền lực” như một tình thế kỹ thuật lịch sử, nơi hội tụ 3 yếu tố khách quan cùng lúc: sự vắng mặt của người Pháp và quân Đồng Minh, sự thiếu quyết đoán của người Nhật trong việc duy trì sự cai trị cho đến khi lực lượng Đồng Minh kéo vào, cùng sự bất lực hoàn toàn của giới quan lại và chính quyền bản xứ trong việc bảo vệ quyền lợi của chính mình (Tønnesson, 1991, tr. 6).
Mặc dù Tønnesson từng thanh minh rằng công trình của ông không xem Cách mạng Tháng Tám là một sự kiện “tình cờ”, “ngẫu nhiên” hay “ăn may” (Tønnesson, 1991, tr. 412), nhưng cách ông đặt vấn đề lại bộc lộ một mâu thuẫn logic sâu sắc. Trong suốt tác phẩm, Tønnesson liên tục đặt câu hỏi mang tính định kiến: “Ai đã đưa Việt Minh lên nắm chính quyền?” (Tønnesson, 1991, tr. 355), để rồi đi đến một kết luận gây tranh cãi gay gắt: “Bằng việc tạo ra khoảng trống quyền lực, các cường quốc đã làm đảo lộn toàn bộ tình hình và do đó đã ‘mời’ Việt Minh giành chính quyền” (Tønnesson, 1991, tr. 415).
Bản chất của giả thuyết này nằm ở sự sụp đổ về phương pháp luận phân tích. Tønnesson đã rơi vào cái bẫy của tư duy duy cơ cấu và ngoại quan tuyệt đối. Ông đã hạ thấp một cách vô lý nhân tố chủ quan – bao gồm sức mạnh tổ chức, sự chuẩn bị lực lượng suốt 15 năm và trí tuệ chiến lược của Mặt trận Việt Minh. Bằng cách biến một tình thế lịch sử khách quan, vốn là điều kiện thuận lợi thành nguyên nhân duy nhất mang tính quyết định, Tønnesson đã hạ thấp một cuộc tổng khởi nghĩa quật khởi của hàng triệu con người thành một hành động “vào nhặt lấy quyền lực” do các cường quốc bên ngoài trao tặng. Đây không chỉ là một sai lệch về mặt lý luận, mà còn là một sự phủ nhận phi lý đối với phẩm giá và năng lực tự giải phóng của một dân tộc.
1.2. Đối chiếu với quan điểm của các học giả phương Tây khác về “Khoảng trống chính trị”
Để thấy rõ sự khập khiễng và cực đoan trong giả thuyết của Tønnesson, cần phải đối chiếu công trình của ông với hàng loạt nghiên cứu lịch sử của các học giả phương Tây và học giả gốc Việt xuất bản trước đó. Thực chất, khái niệm “khoảng trống chính trị” (political vacuum) đã từng được thảo luận bởi nhiều nhà nghiên cứu như William J. Duiker, Huỳnh Kim Khánh, Vũ Ngự Chiêu hay King C. Chen, nhưng với một phương pháp luận hoàn toàn khác biệt.
Ngay từ năm 1981, trong tác phẩm kinh điển The Communist Road to Power in Vietnam, William J. Duiker đã ghi nhận sự tồn tại của một “khoảng trống chính trị” do sự tan rã của chính quyền cũ và sự trì hoãn của lực lượng Đồng Minh. Tuy nhiên, Duiker đã đưa ra một nhận định vô cùng đanh thép và khách quan: “Nhưng chỉ riêng các điều kiện khách quan thì không làm nên một cuộc cách mạng, và ở đây công lao thuộc về những người Cộng sản… Ở các xứ thuộc địa khác, khoảng trống có thể được lấp đầy bởi lực lượng dân tộc chủ nghĩa không Cộng sản. Nhưng ở Việt Nam, các phần tử dân tộc chủ nghĩa đã không thể đứng lên chấp nhận thách thức… Chỉ có Đảng Cộng sản Đông Dương sở hữu ý thức về sự kịp thời và thấu hiểu được sự tinh tế có tính chiến lược của hoàn cảnh để vùng lên đúng lúc” (Duiker, 1981, tr. 100-101).
Tiếp đó, năm 1982, học giả Huỳnh Kim Khánh trong công trình Vietnamese Communism, 1925 – 1945 cũng khẳng định rằng hoàn cảnh ngẫu nhiên và năng lực cách mạng đóng vai trò quan trọng ngang nhau trong thắng lợi của Việt Minh (Huỳnh Kim Khánh, 1982, tr. 334). Thậm chí, năm 1984, trong luận án tiến sĩ tại Đại học Wisconsin, học giả Vũ Ngự Chiêu – người mang quan điểm phê phán gay gắt đối với cách mạng – cũng bắt buộc phải thừa nhận rằng thắng lợi của Việt Minh là một sự kiện phi thường, trong đó năng lực khai thác các yếu tố thuận lợi của giới lãnh đạo giữ vai trò quyết định (Vũ Ngự Chiêu, 1984, tr. 438).
Sự so sánh này bóc tách lỗ hổng hệ thống trong phương pháp luận của Tønnesson. Trong khi Duiker, Huỳnh Kim Khánh hay Vũ Ngự Chiêu nhìn nhận “khoảng trống” chỉ như một điều kiện cần – một không gian cơ hội mở ra bình đẳng cho mọi lực lượng – và đặt năng lực thực tiễn của Việt Minh lên vị trí trung tâm, thì Tønnesson lại biến “khoảng trống” thành chìa khóa vạn năng duy nhất. Tønnesson đã đồng nhất điều kiện khách quan với kết quả lịch sử, vô hình trung tước bỏ hoàn toàn vai trò của chủ thể lịch sử. Sự lệch chuẩn này biến lịch sử thành một trò chơi định mệnh may rủi, thay vì nhận thức đúng đắn đó là kết quả của một cuộc đối đầu chiến lược và năng lực lãnh đạo tài tình.
Phần 2: Giải phẫu thực tế lịch sử – Bóc tách sự tồn tại của hai chủ thể quyền lực thống trị
2.1. Thực lực và thái độ của Quân đội Nhật Bản – Sức mạnh quân sự hơn 90.000 quân
Bản chất sai lệch lớn nhất trong luận điểm “khoảng trống quyền lực” của Stein Tønnesson nằm ở việc đơn giản hóa đến mức ngây thơ bức tranh quân sự và chính trị tại Việt Nam sau mốc thời gian 15/8/1945. Việc Nhật hoàng tuyên bố đầu hàng Đồng Minh không đồng nghĩa với việc cỗ máy quân sự Nhật Bản tại Đông Dương lập tức biến mất hay rơi vào trạng thái tê liệt hoàn toàn. Trên thực tế, hiện diện tại Việt Nam lúc bấy giờ là một lực lượng quân sự khổng lồ với hơn 90.000 quân chính quy được trang bị vũ khí hiện đại, kỷ luật chiến trường nghiêm ngặt và chưa từng chịu một thất bại quân sự trực tiếp nào trên địa bàn Đông Dương. Đội quân này hoàn toàn không tự tước bỏ quyền lực hay tự nguyện từ bỏ vị thế thống trị. Ngay sau sự kiện 15/8/1945, trước nguy cơ sụp đổ của bộ máy bù nhìn, giới chỉ huy quân đội Nhật đã chủ động tiếp xúc với Hoàng đế Bảo Đại và Thủ tướng Trần Trọng Kim, đưa ra tuyên bố đanh thép rằng quân đội Nhật vẫn giữ trách nhiệm duy trì trật tự cho đến khi quân Đồng Minh tiến vào, đồng thời khẳng định sẵn sàng can thiệp quân sự nếu nhận được lời đề nghị chính thức từ Chính phủ bản xứ (Trần Trọng Kim, Một cơn gió bụi, 1969, tr. 93-94; David G. Marr, Vietnam 1945: The Quest for Power, 1995, tr. 444).
Thực tế chiến trường tại Thái Nguyên ngày 16/8/1945 là bằng chứng thực chứng đập tan giả thuyết về sự “sụp đổ tự nhiên” của quân đội Nhật. Khi Ủy ban Khởi nghĩa toàn quốc tung lực lượng vũ trang tinh nhuệ nhất của Việt Minh, có sự phối hợp chiến đấu của “đội Con Nai” thuộc Cơ quan Dịch vụ Chiến lược Mỹ (OSS) do Allison Thomas chỉ huy để tấn công thị xã Thái Nguyên, quân Nhật đã kiên quyết cố thủ. Dù chịu áp lực quân sự và chính trị cực lớn, lực lượng Nhật Bản tại đây không bị tiêu diệt và dứt khoát không chịu đầu hàng. Chúng chỉ chấp nhận thương lượng và rút lui, giao lại các vị trí quản lý sau khi cuộc khởi nghĩa tại Hà Nội đã giành thắng lợi trọn vẹn và chỉ huy cấp cao của Nhật ban hành lệnh ngừng bắn trên toàn chiến trường. Diễn biến này chứng minh quân đội Nhật vẫn là một khối sức mạnh quân sự đáng sợ, sẵn sàng đập tan bất kỳ lực lượng nào nếu không có sự tính toán chiến lược mưu trí và lực lượng áp đảo từ phía cách mạng.
Tại trung tâm đầu não Hà Nội, biến cố ngày 19/8/1945 càng làm bộc lộ rõ sự hiện diện đe dọa của chủ thể quyền lực này. Trong quá trình giành chính quyền, quân Nhật kiên quyết không nhượng bộ tại Ngân hàng Đông Dương, buộc lực lượng khởi nghĩa phải chấp nhận giải pháp ngoại giao hòa hoãn là cử đại diện hai bên cùng phối hợp canh gác. Đặc biệt, khi lực lượng cách mạng tiến công Trại Bảo an binh, quân Nhật đã lập tức điều xe tăng và quân chính quy ra can thiệp, sẵn sàng nổ súng đàn áp. Cuộc đụng độ đẫm máu chỉ được ngăn chặn nhờ bản lĩnh ngoại giao xuất sắc và sự quyết đoán của lãnh đạo Ủy ban Khởi nghĩa khi trực tiếp thương lượng, trung lập hóa thành công lực lượng Nhật (Hồi ký Lê Trọng Nghĩa, 1995, tr. 87-94). Cần phải khẳng định rằng, cơ quan tình báo Kempeitai của Nhật không hề thụ động; chúng đánh giá rất chính xác thực lực quần chúng áp đảo của Mặt trận Việt Minh so với tính chất vô năng của các phe phái khác để đi đến quyết định không can thiệp. Ngoại giao cách mạng ở đây không phải là sự cầu xin may rủi, mà là kết quả của một cuộc đấu tranh quyền lực ngầm đầy cân não, dựa trên sức mạnh thực tế của quần chúng nhân dân đã được chuẩn bị suốt 15 năm.
2.2. Sự tồn tại và động thái phản kháng của bộ máy chính quyền Trần Trọng Kim cùng các phe phái thân Nhật
Bên cạnh quân đội Nhật, cấu trúc quyền lực thống trị tại Việt Nam lúc bấy giờ vẫn được duy trì bởi bộ máy chính quyền do Nội các Trần Trọng Kim đứng đầu cùng hệ thống tay sai thân Nhật. Mặc dù rơi vào trạng thái hoảng loạn và rệu rã sau khi quan thầy Nhật tuyên bố đầu hàng, chính quyền này chưa từng tự nguyện rút lui hay “tự giải thể” như các góc nhìn duy cơ cấu thường mô tả. Tại Hà Nội, ngày 17/8/1945, Tổng hội Công chức – một tổ chức ngoại vi của chính quyền cũ – vẫn huy động lực lượng tổ chức một cuộc mít tinh quy mô lớn tại Quảng trường Nhà hát Lớn nhằm biểu dương lực lượng và công khai ủng hộ Nội các Trần Trọng Kim. Cuộc biểu tình này chỉ bị bẻ gãy khi Ủy ban Quân sự Cách mạng mưu trí, chủ động đưa lực lượng quần chúng cướp diễn đàn, biến sự kiện của đối phương thành cuộc biểu tình cách mạng rầm rộ ủng hộ Mặt trận Việt Minh.
Ý đồ níu kéo quyền lực của chính quyền bản xứ còn được thể hiện qua các hành động ngoại giao ngoan cố. Ngày 18/8/1945, Bộ trưởng Hoàng Xuân Hãn – đại diện cho Chính phủ Trần Trọng Kim – đã tìm đến trụ sở Ủy ban Khởi nghĩa tại số 101 phố Gambetta (nay là phố Trần Hưng Đạo, Hà Nội) để đề nghị hoãn cuộc tổng khởi nghĩa. Đại diện chính phủ cũ đưa ra yêu sách nhượng lại toàn bộ vùng nông thôn cho Việt Minh, nhưng đòi hỏi lực lượng cách mạng phải để chính phủ tiếp tục quản lý các thành phố lớn nhằm “giữ danh nghĩa đối thoại với phe Đồng Minh” (Hồi ký Lê Trọng Nghĩa, 1995, tr. 73-74). Tại Sài Gòn, sự phản kháng của các thế lực thân Nhật còn diễn ra công khai và quyết liệt hơn. Cho đến ngày 21/8/1945, khi làn sóng khởi nghĩa đã bùng nổ khắp Bắc Kỳ và Trung Kỳ, “Mặt trận Quốc gia Thống nhứt” – tập hợp các tổ chức chính trị và giáo phái thân Nhật – vẫn tổ chức cuộc mít tinh khổng lồ với sự tham gia của khoảng nửa triệu người để biểu dương lực lượng, ủng hộ Chính phủ Trần Trọng Kim và nghênh đón Khâm sai Nam Kỳ Nguyễn Văn Sâm.
Cùng thời điểm đó, hàng loạt tổ chức chính trị thân Nhật như Phục Quốc, Cao Đài, Đại Việt Quốc gia Liên minh ráo riết rải quân, tìm mọi cách thương lượng với chỉ huy Nhật để xin chuyển giao chính quyền và trang bị vũ khí. Sự chống đối này không dừng lại ở các tuyên bố chính trị mà đã biến thành xung đột vũ lực đẫm máu ở nhiều địa phương. Sự kiện tại Hà Đông là một minh chứng cay đắng: sự phản bội và phản kháng ngoan cố của Quản Dưỡng cùng lực lượng Bảo an binh cũ đã tước đi sinh mạng của 47 chiến sĩ và quần chúng cách mạng.
Những sự kiện thực chứng trên khẳng định một thực tế lịch sử không thể tranh cãi: không hề tồn tại bất kỳ một “khoảng trống” nào bị bỏ ngỏ. Cả quân đội Nhật lẫn bộ máy tay sai Trần Trọng Kim cùng các đảng phái phản động đều sở hữu lực lượng, vũ khí và dã tâm giữ vững bộ máy thống trị. Mỗi tấc đất quyền lực mà nhân dân giành được trong mùa thu năm 1945 không phải do sự “vắng mặt” hay “trao tặng” của bất kỳ cường quốc nào, mà là kết quả của cuộc đối đầu sinh tử, quyết liệt giữa lực lượng cách mạng và bộ máy thống trị cũ.
Phần 3: Tiến trình dịch chuyển quyền lực chính trị dưới góc độ Khoa học Chính trị
3.1. Định nghĩa quyền lực của Max Weber và sự trỗi dậy của Mặt trận Việt Minh như một chủ thể quyền lực mới
Để giải phẫu bản chất sai lầm của luận điểm “khoảng trống quyền lực”, cần phải đặt tiến trình lịch sử mùa thu năm 1945 dưới lăng kính khoa học chính trị hiện đại. Lỗ hổng căn bản trong phương pháp luận của Stein Tønnesson nằm ở một tư duy tĩnh tại và phiến diện về khái niệm “quyền lực”. Tønnesson đã đồng nhất quyền lực chính trị một cách hẹp hòi với “quyền lực thống trị” (ruling power) – một thực thể cố định chỉ gắn liền với các chủ thể đang nắm giữ bộ máy nhà nước đương thời (rulers). Từ góc nhìn cơ học này, ông định kiến rằng khi bộ máy thống trị cũ bị chấn động hay gãy đổ, một “khoảng trống” tuyệt đối sẽ tự động xuất hiện.
Tuy nhiên, lý thuyết khoa học chính trị kinh điển của nhà xã hội học Max Weber trong tác phẩm Wirtschaft und Gesellschaft (1972) đã chỉ ra rằng, quyền lực chính trị – xã hội về bản chất là “cơ hội mà ở đó người ta có thể áp đặt được ý chí của mình, bất chấp cả sự chống đối” (Weber, 1972, tr. 28). Quyền lực chính trị không phải là một tài sản cố định nằm yên trong chiếc két sắt của kẻ thống trị để chờ người ngoài đến nhặt, mà là một tập hợp các mối quan hệ động, liên tục bị giằng co, thách thức và dịch chuyển. Quyền lực không tự nhiên biến mất để tạo ra khoảng trống, mà nó chủ động bị tước đoạt và chuyển dịch sang tay các thế lực đối lập (oppositions) khi thế lực đó tích lũy đủ thực lực chính trị và quân sự để áp đặt ý chí lên đời sống xã hội.
Nhìn lại lịch sử Việt Nam giai đoạn 1940 – 1945, đây không phải là một bức tranh đóng băng chờ sự can thiệp của ngoại bang, mà là một tiến trình dịch chuyển cấu trúc quyền lực vô cùng quyết liệt qua 3 nấc thang căn bản:
- Trước tháng 9 năm 1940, quyền lực chính trị tuyệt đối nằm trong tay thực dân Pháp.
- Từ tháng 9 năm 1940, khi quân đội Nhật tiến vào Đông Dương, Pháp buộc phải chia sẻ và từng bước nhượng lại quyền lực thực tế cho người Nhật, biến Nhật thành chủ thể nắm giữ quyền lực tối cao.
- Đến ngày 9 tháng 3 năm 1945, đòn đảo chính quân sự của Nhật đã thủ tiêu hoàn toàn bộ máy thực dân Pháp, đưa Nhật lên vị trí thống trị độc tôn và san sẻ một phần quyền lực quản lý hành chính cho Chính phủ Trần Trọng Kim.
Điều mà Tønnesson cố tình bỏ qua hoặc không thể giải thích từ mô hình “khoảng trống” chính là sự xuất hiện và lớn mạnh thần tốc của một chủ thể quyền lực thứ 3: Mặt trận Việt Minh do Đảng Cộng sản Đông Dương lãnh đạo. Chủ thể quyền lực này không rơi từ trên trời xuống vào giữa tháng 8 năm 1945, mà là kết quả của một quá trình tích lũy thực lực bền bỉ suốt 15 năm kể từ năm 1930, đặc biệt bùng nổ sau Hội nghị Trung ương 8 vào tháng 5 năm 1941.
Thông qua các cuộc khởi nghĩa từng phần sau mốc 9 tháng 3 năm 1945, Mặt trận Việt Minh đã chủ động tước đoạt từng phần quyền lực của bộ máy tay sai ở nhiều địa phương. Đến tháng 6 năm 1945, sự ra đời của Khu Giải phóng gồm 6 tỉnh Việt Bắc với “thủ đô” Tân Trào đã chính thức đánh dấu sự hình thành của một nhà nước cách mạng non trẻ – một chủ thể quyền lực đối lập có lãnh thổ, có quân đội, có bộ máy quản lý và được đông đảo quần chúng nhân dân thừa nhận. Khi Nhật hoàng tuyên bố đầu hàng vào ngày 15 tháng 8 năm 1945, Mặt trận Việt Minh đã vươn lên thành chủ thể quyền lực chính trị – xã hội có tổ chức chặt chẽ và sức mạnh áp đảo nhất trên thực địa. Thắng lợi của Cách mạng Tháng Tám, vì vậy, không phải là hành động bước vào một “khoảng trống” bỏ ngỏ, mà là đòn kết liễu chiến lược, đánh gục cấu trúc quyền lực thống trị cũ đã bị rệu rã dưới sức ép của phong trào quần chúng.
3.2. Quá trình chuyển giao quyền lực chính thức qua các biểu tượng ngoại giao và pháp lý
Tính chất phi lý của giả thuyết “khoảng trống quyền lực” còn bị đập tan bởi thực tế của một tiến trình chuyển giao quyền lực chính thức, có tính pháp lý và tính biểu tượng ngoại giao sâu sắc giữa chính quyền cũ và chính quyền mới. Nếu thực sự tồn tại một “khoảng trống” vô chủ, lịch sử đã không ghi nhận những cuộc đàm phán, thương lượng căng thẳng và các hành vi bàn giao ấn tín, vũ khí mang tính chất công nhận quốc tế và chính thống pháp lý từ phía các chủ thể thống trị cũ.
Tại Hà Nội, sau sự kiện ngày 19 tháng 8 năm 1945, trước sức mạnh áp đảo của hàng vạn quần chúng khởi nghĩa, Tư lệnh quân đội Nhật – Tướng Tsuchihashi – đã buộc phải chấp nhận giữ thái độ trung lập. Tính chính đáng của chủ thể quyền lực mới được xác nhận công khai trong bức điện văn ngoại giao của Đại sứ Nhật gửi về Tokyo ngay chiều ngày 19 tháng 8 năm 1945, trong đó nêu rõ đại diện Nhật Bản đã trực tiếp làm việc với các lãnh đạo Việt Minh và thừa nhận họ như “các nhà chức trách chính thức” (Lê Trọng Nghĩa, 1995, tr. 94). Đây là một văn kiện ngoại giao mang tính chất công nhận thực thể quyền lực cầm quyền mới của một đại diện quốc gia trên trường quốc tế.
Tại Sài Gòn, ngày 22 tháng 8 năm 1945, một hành vi chuyển giao quyền lực mang tính biểu tượng lịch sử đặc biệt đã diễn ra khi Thống chế Terauchi – Tổng chỉ huy Đạo quân Nam Phương của Nhật – chính thức tiếp đón 2 đại diện cao cấp của Việt Minh là Trần Văn Giàu và Phạm Ngọc Thạch. Tại cuộc tiếp xúc này, Terauchi không chỉ đưa ra cam kết bằng lời nói về việc quân Nhật sẽ không can thiệp vào công việc nội bộ của Việt Minh, mà còn trao tặng khẩu súng tùy thân và thanh kiếm cá nhân cho đại diện cách mạng như một tín vật bàn giao quyền lực và đầu hàng chính thức (David G. Marr, 1995, tr. 458). Trong văn hóa quân sự Nhật Bản, việc trao kiếm cá nhân là nghi lễ thiêng liêng nhất đánh dấu sự khuất phục và chuyển giao vị thế quyền lực cho đối thủ.
Ở quy mô thể chế nhà nước, tiến trình chuyển dịch quyền lực được hợp pháp hóa một cách triệt để thông qua chính quyền phong kiến nhà Nguyễn. Ngày 25 tháng 8 năm 1945, Hoàng đế Bảo Đại ban hành Chiếu thoái vị, chính thức tuyên bố tự nguyện trút bỏ vương miện để trao lại quyền cai trị đất nước cho chính quyền cách mạng. Chiếu thoái vị chứa đựng tuyên ngôn mang tính bước ngoặt: “Thà làm dân một nước tự do còn hơn làm vua một nước nô lệ”.
Đỉnh cao của tiến trình pháp lý này diễn ra vào ngày 30 tháng 8 năm 1945 tại Ngọ Môn (Huế). Trước sự chứng kiến của hàng vạn nhân dân, Bảo Đại đã thực hiện nghi lễ trao nộp Ấn vàng và Kiếm báu – hai biểu tượng tối cao của vương quyền nhà Nguyễn suốt nhiều thế kỷ – cho Đại diện Chính phủ lâm thời nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa.
Tiến trình dịch chuyển quyền lực chính trị được hoàn tất trọn vẹn và hợp pháp hóa trước toàn thể thế giới vào ngày 2 tháng 9 năm 1945 tại Quảng trường Ba Đình (Hà Nội). Chủ tịch Hồ Chí Minh đã đọc bản Tuyên ngôn Độc lập, đanh thép đúc kết bản chất của cuộc chuyển giao lịch sử: “Pháp chạy, Nhật hàng, vua Bảo Đại thoái vị. Dân ta đã đánh đổ các xiềng xích thực dân gần 100 năm nay để gây dựng nên nước Việt Nam độc lập. Dân ta lại đánh đổ chế độ quân chủ mấy mươi thế kỷ mà lập nên chế độ dân chủ cộng hòa” (Hồ Chí Minh Toàn tập, tập 3, tr. 557).
Tất cả các dữ kiện lịch sử trên là những bằng chứng pháp lý và ngoại giao không thể bác bỏ. Chúng chứng minh rằng thắng lợi của Cách mạng Tháng Tám năm 1945 không hề diễn ra trong một môi trường vô chủ hay do sự buông bỏ ngẫu nhiên. Đó là một tiến trình truất hữu quyền lực có hệ thống, buộc các chủ thể thống trị cũ – từ quân đội phát xít, chính quyền tay sai cho đến triều đại phong kiến lâu đời – phải cúi đầu thừa nhận tính chính đáng, pháp lý và sức mạnh thực tế của Nhà nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa.
Phần 4: Phản biện tính phi lý của luận điểm “ăn may” và bài học về năng lực chớp thời cơ
4.1. So sánh bối cảnh Đông Dương: Khảo sát trường hợp Lào và Campuchia
Sự sụp đổ triệt để nhất của giả thuyết “khoảng trống quyền lực” hay luận điệu về một thắng lợi “ăn may” xuất lộ khi đặt tiến trình lịch sử Việt Nam trong phương pháp luận so sánh liên quốc gia tại khu vực Đông Nam Á, trực tiếp nhất là trên bán đảo Đông Dương. Nếu lấy sự kiện Nhật hoàng tuyên bố đầu hàng Đồng Minh vào ngày 15/8/1945 làm cột mốc khởi đầu, thì điều kiện khách quan – tức sự rúng động của bộ máy thống trị Nhật Bản và sự chậm trễ của lực lượng Đồng Minh – đã diễn ra đồng thời và hoàn toàn bình đẳng trên khắp 3 quốc gia Đông Dương, bao gồm Việt Nam, Lào và Campuchia. Xét theo logic duy cơ cấu của Stein Tønnesson, nếu “khoảng trống” là yếu tố đơn nhất tạo nên sự “mời gọi” giành chính quyền, thì một kịch bản cách mạng tương tự phải bùng nổ đồng loạt với cùng một kết cục tại cả 3 quốc gia.
Tuy nhiên, thực tế lịch sử đã ghi nhận những ngã rẽ hoàn toàn trái ngược. Tại Campuchia, khi tin tức về sự đầu hàng của Nhật Bản lan tới, chính quyền Sơn Ngọc Thành tuy có những động thái tuyên bố độc lập nhưng rơi vào trạng thái hoang mang, thụ động và hoàn toàn thiếu vắng một phong trào quần chúng có tổ chức để thiết lập một bộ máy quyền lực cách mạng thực chất. Kết quả là khi lực lượng quân đội Pháp quay trở lại dưới sự hỗ trợ của Đồng Minh, cấu trúc chính trị tại Campuchia nhanh chóng bị tái khống chế. Tại Lào, phong trào Lao Issara có những bước tiến nhất định và tuyên bố thành lập chính phủ độc lập vào tháng 10/1945, nhưng do quy mô lực lượng mỏng, thiếu sự chuẩn bị lâu dài về căn cứ địa và quần chúng rộng khắp, phong trào này cũng gặp vô vàn khó khăn và không thể tạo ra một cuộc tổng khởi nghĩa quật khởi làm thay đổi hoàn toàn cục diện đất nước ngay trong mùa thu năm 1945.
Duy nhất tại Việt Nam, sự kiện 15/8/1945 mới trở thành ngòi nổ kích hoạt một cuộc tổng khởi nghĩa quy mô toàn quốc của hàng triệu quần chúng nhân dân. Sự khác biệt mang tính bản chất này chứng minh một quy luật khoa học chính trị căn bản: điều kiện khách quan chỉ tạo ra “không gian cơ hội”, còn việc biến cơ hội đó thành một cuộc chuyển giao quyền lực thực tế đòi hỏi năng lực chủ quan tối thượng của chủ thể cách mạng. Nếu coi “khoảng trống quyền lực” là nguyên nhân quyết định, sử học sẽ rơi vào bế tắc khi giải thích lý do tại sao cùng một “khoảng trống” nhưng lại dẫn đến các kết quả lịch sử hoàn toàn khác nhau. Sự đối chiếu này đập tan luận điệu hạ thấp giá trị Cách mạng Tháng Tám, khẳng định rằng yếu tố bên trong – cụ thể là sức mạnh tổ chức, sự chuẩn bị lực lượng suốt 15 năm và bản lĩnh của giai cấp lãnh đạo – mới đóng vai trò quyết định tuyệt đối.
4.2. Cuộc cạnh tranh giữa các lực lượng chính trị nội địa và vai trò quyết định của Đảng Cộng sản Đông Dương
Xét trong nội bộ bối cảnh chính trị Việt Nam sau cột mốc 9/3/1945 và đặc biệt từ giữa tháng 8/1945, “không gian cơ hội” lịch sử không hề là đặc quyền riêng có của Mặt trận Việt Minh. Bức tranh chính trị nội địa lúc bấy giờ là một đấu trường cạnh tranh quyền lực gay gắt giữa hàng loạt tổ chức và đảng phái chính trị khác nhau. Hàng loạt lực lượng đối lập như Việt Nam Quốc dân Đảng, Đại Việt Quốc gia Liên minh, Phục Quốc, cùng các tập hợp giáo phái quy mô lớn tại Nam Kỳ như Cao Đài, Hòa Hảo đều nhận thức rõ cơ hội đang mở ra và ráo riết chuẩn bị lực lượng cho cuộc đua giành quyền lực.
Tuy nhiên, kết quả phân hóa thực lực trên chiến trường chính trị đã phơi bày toàn bộ sự yếu kém, thụ động và bế tắc về mặt chiến lược của các phe phái này. Việt Nam Quốc dân Đảng và các tổ chức thân Tưởng Giới Thạch chỉ có thể tranh thủ sự bảo hộ của quân đội Tưởng để chiếm giữ chính quyền tại một vài địa phương nhỏ ở vùng biên giới phía Bắc, nhưng hoàn toàn thất bại trong việc gieo ảnh hưởng hay huy động sức mạnh quần chúng ở quy mô quốc gia. Các tổ chức thân Nhật tại Nam Kỳ dù huy động được những cuộc biểu tình biểu dương lực lượng đông đảo, nhưng do bản chất phụ thuộc vào ngoại bang và thiếu một đường lối chính trị cứu nước rõ ràng, đã lập tức rơi vào trạng thái tê liệt, tan rã khi quan thầy Nhật đầu hàng.
Trong bối cảnh đó, Mặt trận Việt Minh dưới sự lãnh đạo của Đảng Cộng sản Đông Dương là lực lượng chính trị duy nhất giành được chính quyền toàn vẹn và hợp pháp trên phạm vi toàn quốc. Thắng lợi này bóc tách lỗ hổng logic sâu sắc trong cách hiểu về “thời cơ”. Thời cơ cách mạng không phải là một món quà may rủi tự nhiên rơi xuống, mà là điểm hội tụ lịch sử giữa điều kiện khách quan chín muồi và năng lực chủ quan đã đạt tới độ trưởng thành cao nhất.
Mặt trận Việt Minh thắng lợi vì đã có sự chuẩn bị công phu, bài bản suốt 15 năm (1930 – 1945), kinh qua các cuộc tập dượt chiến lược từ Cao trào 1930 – 1931, Phong trào Dân chủ 1936 – 1939, cho đến Cao trào Cứu quốc sau Hội nghị Trung ương 8 (tháng 5/1941). Sự chuẩn bị đó bao gồm việc xây dựng lực lượng chính trị quần chúng hàng triệu người, tổ chức lực lượng vũ trang tập trung, thành lập căn cứ địa cách mạng và khu giải phóng, cùng sự nhạy bén chiến lược đỉnh cao trong việc dự báo tình hình và hạ lệnh Tổng khởi nghĩa đúng thời điểm quyết định. Thắng lợi của Cách mạng Tháng Tám năm 1945 không phải là một sự “nhặt lấy” quyền lực thụ động trong “khoảng trống”, mà là đỉnh cao của nghệ thuật chớp thời cơ và năng lực tự giải phóng dân tộc – một bài học kinh điển về sự kết hợp giữa tri thức chiến lược và sức mạnh quật khởi của nhân dân.
1. Tài liệu nguồn chính
- Phạm Hồng Tung, “Về vấn đề ‘khoảng trống quyền lực’ trong Cách mạng Tháng Tám”, Khoa Lịch sử, Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn Hà Nội (nguồn gốc từ Viện Việt Nam học và Khoa học phát triển, Đại học Quốc gia Hà Nội).
2. Nghiên cứu của các học giả quốc tế (Sách, Luận án)
- Tønnesson, Stein (1991), The Vietnamese Revolution of 1945 – Roosevelt, Ho Chi Minh and de Gaulle in a World at War, PRIO, Oslo.
- Duiker, William J. (1981), The Communist Road to Power in Vietnam, Boulder, CO, Westview Press.
- Huỳnh Kim Khánh (1982), Vietnamese Communism, 1925–1945, Cornell University Press, Ithaca, New York.
- Vũ Ngự Chiêu (1984), Political and Social Change in Vietnam between 1940–1946, Luận án Tiến sĩ, The University of Wisconsin, Madison.
- Marr, David G. (1995), Vietnam 1945: The Quest for Power, University of California Press, Berkeley, California.
- Weber, Max (1972), Wirtschaft und Gesellschaft. Grundriss der verstehenden Soziologie, Mohr, Tübingen, Đức.
3. Sách, tài liệu và hồi ký trong nước
- Hồ Chí Minh (2000), Toàn tập, tập 3, Nhà xuất bản Chính trị Quốc gia, Hà Nội.
- Trần Trọng Kim (1969), Một cơn gió bụi, Nhà xuất bản Vĩnh Sơn, Sài Gòn.
- Lê Trọng Nghĩa (1995), “Các Ủy ban nhân dân cách mạng ra mắt ở Hà Nội sau Khởi nghĩa Cách mạng Tháng Tám”, in trong: 19-8: Cách mạng là sáng tạo, Hội Khoa học Lịch sử Việt Nam.
- Lê Trọng Nghĩa (1995), “Câu chuyện về những cuộc đấu tranh và tiếp xúc giữa Việt Minh với Chính phủ Trần Trọng Kim ở Hà Nội”, in trong: 19-8: Cách mạng là sáng tạo, Hội Khoa học Lịch sử Việt Nam.
DONATE:
- Mạng lưới: Monero (XMR)
- Địa chỉ ví:
